پێنج شەممە, 29 حوزەیران 2017

مــارەیـــی

هەڵسەنگاندنى بەکارهێنەر: 0 / 5

Star InactiveStar InactiveStar InactiveStar InactiveStar Inactive
 

 

مافپەروەر:عزالدین عبداللە یاسین

 بریتیە لەوەی بەڕێككەوتنی ژن وپیاو لەگرێبەستی هاوسەرگیری دیاری دەكرێت كەدەكرێت نەختینە یان خشڵ وزێڕ یاخود هەرشتێكی تر بێت بەمەرجێك بەگوێرەی شەرع ویاسا ڕێگاپێدراو بێت بۆ مامەڵەكردن وقەدەغەكراو نەبێت, وئەگەر لەبنەڕەتەوە دیاری نەكرێت كاریگەری لەسەر گرێبەستی هاوسەرگیری نابێت لەبەر ئەوەی مارەیی بەمەرج وكۆڵەكەی گریبەستی هاوسەرگیری دانانرێت .

یەكێك لەوبابەتانەی دەبێتە جێگای كیشە لەنێوان هاوسەرەكان لەدوای تەڵاق مافی دارایی ئافرەتە لەسەر مێردەكەی یەكێك لەوانە مارەییە كەمافێكی چەسپاوی ئافرەتە بەپێی ئەو مەرج و كارڕاییانەی لەیاسا دیاری كراوە بۆ شایستەبوونی ، ئافرەت شایستەی مارەیی دیاری كراو دەبێت لە گرێبەستی هاوسەرگیری وئەگەر دیاری نەكرابوو یاخود لەبنەڕەتدا نكۆڵی لێكرا شایستەی مارەیی هاوشێوە دەبێت ، ئەگەر خوازبین بەر لەبەستنی گرێبەستی هاوسەرگیری سامانێكی دابەخوازراوەكەی ولەسەر مارەیی ئەژماركرابوو دواتر یەكێكیان پەشیمان بوونەوە لەبەستنی گرێبەستەكە یاخود یەكێكیان مردن دەكرێت ئەوەی وەرگیراوە وەك خۆی بگێڕدرێتەوە وئەگەر نەمابوو لە جیاتی ئەدرێت ، مارەیی دیاریەكی داراییە پیاو پێشكەشی ژنەكەی دەكات وەك خاڵی دەسپێكی یەكتر ناسین لەنێوان دووكەس كەهەریەكێكیان لەخێزانێكەوە هاتوون ونامۆن بەخێزانەكەی تر بۆ ئەوەی بتوانن خێزانێكی تازە دروست بكەن كەبنەمای دروست بوونی كۆمەڵگایە،هەروەها پێشكەش كردنی مارەیی لەلایەن پیاوەوە بۆ ژن بەبەردی بناغەی دروست كردنی قەوارەیەكی تازەی هاوبەش دادەنرێت كەجیاوازە لەقەوارەی خێزانی هەریەكێكیان ، مارەیی بەكۆڵەكە و مەرج دانانرێت لەگرێبەستی هاوسەرگیری بەڵكو هاوسەرگیری بەدروست دادەنرێت ئەگەر مارەیش دیاری نەكرابێت ،بەڵام بوونی مارەیی دەچەسپێت بەشێوەی خۆكارانە ڕاستەوخۆ لەدوای بەستنی گرێبەستی هاوسەرگیری دروستەوە، مارەیی دەسەلمێت بەلەپەردەركردن یاخود مردن لەكاتی هاوسەرگیری ئاماژەی پێ‌ كرابێت یاخود نەْ  , سەرچاوەی پێویست بوونی مارەیی حوكمی قورئانی پیرۆز وسونەتی پێغەمبەرە (د،خ) و سەرجەم زانایانی شەریعەت دانی پێدا دەنێن بۆ ئافرەت و هەروەها لەیاساش بەهەمان شێوە هاتووە , وەك ئاماژەمان پێدا یەكێك لەو بابەتانەی دەبێتە جێگای ناكۆكی وگرفت لەنێوان هاوسەرەكان لەدوای جیابوونەوە لەیەكتر (مارەییە).

مارەیی لەڕِِِِِووی یاساییەوە جۆر وكاتی شایستەبوون ومەرجی دروستی وبڕەكەی ودابەش بوون و هۆیەكانی بەسەرچوون ونەمان وزیاد وكەم كردنی ودڵنیا بوون لەپێویست بوونی ومارەیی هاوشێوە :

جۆرەكانی مارەیی

مارەیی پێشەكی

بریتیە لە بەشێك لەو مارەییەی كە ڕێككەوتنی لەسەر كراوە لە نێوان هەردوولا (ژن و مێرد) لە گرێبەستی هاوسەرگیری كەپیاو لەپێش گواستنەوەی ڕەوا ئەم مارەیە ڕادەستی ژن دەكات وەك تۆماركراوە لەبەڵگەنامەی گرێبەستی هاوسەرگیری .

 

مارەیی پاشەكی

بریتیە لەو مارەییەی ڕێككەوتنی لەسەركراوە و تۆماردەكرێت لە بەڵگەنامەی گرێبەستی هاوسەرگیری، ژن مافی ئەوەی هەیە داوای بكات لەحاڵەتی هاتنی كاتی ڕەوابوونی  وەك مردن یان تەڵاقی بچوك یاخود لەوكاتەی هەردووكیان ڕیككەوتنی لەسەر دەكەن.

مارەیی دیاری كراو

بریتیە لەو مارەییەی دیاری كراوە لەبەڵگەنامەی گرێبەستی هاوسەرگیری كەپێشتر لەنێوان ژن وپیاو ڕێككەوتنی لەسەركراوە.

 

مارەیی هاوشێوە

بریتیە لەومارەیەی دیاری كراو بۆ ژنێك لەخزم وكەسی باوكی وەك خوشكی یان پوری بەمەرجێك وەك ئەو بێت لەو خەسڵەتانەی ژن هەیانە لەتەمەن وجوانی و سامان و ئاین و تۆڕڤانی و هزر و زانست و كچێتی و بێوەژنی ومناڵ بوون ونەزۆكی وئەوانەی تر كەلە ژناندا گوزارشتی بۆ دەكرێت وئەگەر لەخزم و كەسی باوكی نەبوو ئەوە لەژنێكی تر لەخێزانێك وەك خێزانی باوكی .

مەرجی دروستی مارەیی

بەمەرج گیراوە لەمارەیی كەئەبێت سامانێك بێت بەهایەكی هەبێت وئەم بەهایە شەرعی بێت بۆ مامەڵە پێكردن واتا ڕەوابێت و یارای سەوداگەری بێت وئەبێت دیاری كراو بێت یاخود یارای دیاری كردن بێت،وخاوەنداریەتی بۆ ئەو كەسە بگەڕێتەوە كەپابەند دەبێت بەپێدانی بەژن جا ئەگەر مێردی بێت یان سەرپەرشتیاری یان هەر كەسێكی تر بەڵێن بدات بەپێدانی ئەو مارە ییە بەئافرەت.

 

بڕی مارەیی

شەریعەت و یاسا ڕادە وڕێژە  وسروشت وئاستی بەرز یان نزمی مارەییان دیاری نەكردوە بەڵكو ئەوەیان بۆ داب ونەریتی باو بەجێ هێشتوە لەهەر شوێن وكاتێك وبەگوێرەی توانای دارایی پیاو وپێگەی كۆمەڵایەتی ژن. بەڵام هۆشداریان داوە لەزۆری مارەیی لەبەرئەوەی بەها وڕەوشت وخۆشەویستی لەنێوان هاوسەرەكان دەستەبەری مانەوەی ژیانی هاوسەریەتین نەك بڕی زۆری مارەیی، ولەبەرئەوەی دیاری نەكراوە بۆیە دەكرێ گوژمەیەكی دارایی بێت  وئەو گوژمەیە هەر چەندێك بێت یاخود واتایی بێت بەڵام دەبێت ڕەچاوی مەرجی دروستی بكرێت واتا یارای سەوداگەری بێت بەگویرەی شەرع .

دڵنیا بوون لەپێویست بوونی مارەیی

مارەیی هەمووی دەبێتە ئەرك لەسەر پیاو بۆ ژنەكەی بەبەستنی گرێبەستی هاوسەرگیری دروست وجیاوازی نیە لەبۆچوونەكان لەوەی هەمووی دەبێتە ئەرك لەیەكێك لەم دوو حاڵەتەی لای خوارەوە :

 

یەكەم-  بەلەپەردەكردنی كردەیی:- وسەبارەت بەلەپەردەكردنی حوكمی بەهەمان شێوە هەموو مارەیی دەبێتە ئەرك  واتا ئەو پێكەوەیەی كەلەتوانادا بێت جووتبوون ڕووبدات كەبریتیە لەپەنهانی دروست بەڵام  ئەگەر ئەم پەنهانیە پووچەڵ  بوو وهەموو مەرجەكانی پەنهانی دروستی تێدانەبوو ئەوە هەموو مارەیی لەسەر كەڵەكە نابێت.

 

دووهەم-  بەمردن:- لەدوای بەستنی گرێبەستی هاوسەرگیری وگواستنەوەی ژن دواتر یەكێكیان كۆچی دوایی بكات هەرچەندە بەماوەیەكی كەمیش بێت بەمەرجێك گرێبەستەكە دروست بێت ،ژن هەموو مارەییەكەی بۆ دەبێت ئەگەر هاتوو پیاوەكە مرد، وئەگەر ژنەكە مرد مارەییەكەی بۆ پاشینەكانی دەبێت، مارەیی لەدوای پێویست بوون وبونی بەئەرك دەبێتە قەرزێك لەئەستۆی پیاو ئەبێت بیدات وئەگەر كۆچی دوایی كرد ومارەییژنەكەی نەدابێت دەبێت لەمیراتەكەی بدرێت لەپێش دابەشكردنی ولەپێش جێبەجێ كردنی وەسیەتەكەی، مارەیی دیاری كراو یان هاوشێوە ئەگەر هاتوو هەمووی یان بەشێكی دواخرابوو ڕاستەوخۆ دەگۆڕێت بۆ پێشەكی بەیەكێك لەحاڵەتەكانی تەڵاقی جوداكەرەوە یان مردن.

 

زیادكردن و كەم كردنەوەی مارەیی

 

 بۆ پیاوی ڕەسیو وئاقڵ وتێگەیشتو هەیە لەدوای بەستنی گرێبەستی هاوسەرگیری مارەیی بۆ ژنەكەی زیاد بكات جگە لەوەی ڕێككەوتنی لەسەركراوە لەگرێبەستی هاوسەرگیری هەرچەندی بیەوێت، وهەروەها بۆ ژنی ڕەسیو وئاقڵ وتێگەیشتوو هەیە بەڕەزامەندی ئارەزوو مەندانەی خۆی ودوور لەهەر فشار وهۆكارێك ئەستۆی مێردەكەی پاك بكاتەوە لەوەی دەست هەڵبگرێت لەهەموو مارەییەكەی خۆی یان لەبەشێكی وئەگەر هاتوو مارەییەكە قەرزێك بوو لەئەستۆی پیاوەكە وەك ئەوەی پارەبێت، وئەگەر هاتوو مارەییەكە ماڵینە بوو وەك خانووبەرە-ئوتومبیل- ئەوە لێخۆشبوون بەبەخشین دەبێت لەبەرئەوەی ئەستۆپاك كردنەوە بۆ ماڵینە نابێت، هەموو هەڵسوكەوتێكی شەرعی یان یاسایی لەسەر مارەیی دەكرێت بەمەرجی لێهاتویی ژن یان پیاو ئەوەی بیەوێت دەست لەمافی خۆی هەڵبگرێت بەڕەزامەندی تەواوی خۆی بە مەرجێك  دوور بێت لەهەر خەوشێك لەخەوشەكانی ویست وەك (زۆرلێكردن، هەڵە، بەدبەكارهێنان، هەرفشارێكی تر).

 

دابەش كردنی مارەیی

 

هەركاتێك پیاو هاوسەرگیریەكی دروستی لەگەڵ ژن ئەنجام دا دواتر تەڵاقی بدات بەر لەوەی بیگوازێتەوە ئەوە مارەییە دیاری كراوەكەی دەكرێتە دوو بەش بەشێكی بۆ پیاو دەبێت لەبەرئەوەی ژنەكەی لەپەردە نەكردوە وسەرجێی هاوسەریەتی ڕووینەداوە وبەشەكەی  تری بۆ ژنەكە دەبێت جا ئەگەر مارەییەكە پاشەكی یان پێشەكی بێت ئەوەش لەبڕی ئەو زیانەی بەری كەوتووە لەئەنجامی تەڵاقەكە لەبەرئەوەی ئافرەت بەتەڵاقدانی زیانی واتایی زۆری پێ دەگات هەرچەندە ئەگەر هاتوو كەم تەرخەمی لەپیاوەكەش بێت بەڵام تێڕوانینی خراپی كۆمەڵگا بۆ ئافرەتی تەڵاقدراو  وادەكات زەرەرمەندی یەكەم لەم كێشەیە ئەو بێت بۆیە شایستەی نیوەی مارەییەكەی دەبێت بەم مەرجانەی لای خوارەوە:

 

1) ئەبێت هاوسەرگیریەكە دروست بێت چونكە لەهاوسەرگیری پوچەڵ ئەگەر بەر لەجووت بوون تەڵاق ڕوویدا ئافرەت شایستەی هیچ لەمارەییەكەی نابێت .

 

2) ئەبێت مارەییەكە دیاری بكرێت دیاری كردنێكی دروست .

 

3) ئەبێت جیابوونەوە ڕووبدات بەرلەجووت بوون و پەنهانی دروست .

 

4) نابێت جیابوونەوەكە لەسەر داوای ژن بێت یان ئەو هۆكار بێت بۆ ئەم جیابونەوەیە .

 

بەپێی هاتنە دی ئەم مەرجانە ئافرەت شایستەی بەشی دیاری كراوی خۆی دەبێت لەمارەیی.

 

گرنگترین ئەو حاڵەتانەی تێیدا ئافرەت شایستەی مارەیی هاوشێوە دەبێت

 

1) ئەگەر هاتوو لەگرێبەستی هاوسەرگیری لەبنەڕەتەوە مارەیی دیاری نەكرابوو .

 

2) ئەگەر هاتوو مارەیی دیاری كراو بەهایەكی شەرعی نەبێت وەك ماددەی هۆشبەر یان سەرخۆش كەر یان هەرشتێكی تر كە یارای سەوداگەری نەبێت .

 

3) ئەگەر هاتوو سامانەكە بەپێی شەرع و یاسا یارای ئاڵوگۆركردن نەبێت .

 

4) ئەگەر هاتوو مارەیی دیاری كراو نادیار بوو نادیارێكی ڕوون .

 

5) ئەگەر هاتوو خاوەنداریەتی مارەیی دیاری كراو بۆ كەسێكی تر بگەڕێتەوە جگە لەوەی پابەندبوە بەپێدانی.

 

بەسەرچوونی مارە یی

 

مارەیی بەسەردەچێت لەحاڵەتەكانی جیابونەوە جگە لەتەڵاقی پێش جووت بوونی دروست یان پەنهانی دروست وەك لەم شێوانەی لای خوارەوە :

 

1) ناكام (نێر یان مێ) هەڵوەشاندنەوەی هاوسەرگیری هەڵبژێرێت ئەگەر هاتوو هاوسەرگیری ڕوویدا بوو بەرلە ڕەسیوی .

 

2) شێت (نێر یان مێ) هەڵوەشاندنەوەی هاوسەرگیری هەڵبژێرێت دوای هاتنەوە سەرخۆ ئەگەر هاتوو هاوسەرگیری لەكاتی شێت بوون ڕوویدابوو .

 

3) هەڵوەشاندنەوەی هاوسەرگیری بەهەر هۆیەك لە هۆیەكان .

 

4) بێ دینی ژن بەرلەجووت بوون و پەنهانی .

 

5) پیاوەكە ببێتە موسڵمان و ژنەكە هیچ ئاینی نەبێت .

 

6) ئەستۆپاكی( گەردن ئازادیی )پیاو لەمارەیی لەلایەن ژنەوە ئەگەر هاتوو قەرز بوو لەئەستۆی و ژنەكە ڕەسیو و ئاقڵ و تێگەیشتوو بێت .

 

7) ژنەكە هەموو مارەییەكەی خۆی ببەخشێت بەپیاوەكەی بەر لەوەرگرتنی ئەگەر هاتوو قەرز بوو یان ماڵینە ئەگەر هاتوو ماڵینە بوو بەمەرج گیراوە دەبێت ژنەكە لێهاتووی هە بێت بۆ بەخشین . بەڵام ئەگەر هاتوو ژن لەمارەییەكەی خۆی خۆش بێت بۆ پیاو یان پێی ببەخشێت بەمەبەستی بەهێزكردنی پەیوەندی هاوسەریەتی وبەردەوام بوونی ودواتر پیاوەكە تەڵاقی بدات ئەوە مارەییەكەی بەسەرناچێت جا ئەوە لەپێش جووت بوون یان لەدوای ئەوە بێت لەبەر ئەوەی ئەو مەبەستە بەدی نەهات كەپاڵنەربوو بۆ بەخشین یان لێخۆش بوون لەلایەن ژنەوە بەرانبەر پێاوەكەی

 

مارەیی پێشەكی و پاشەكی

دەكرێت ژن و پیاو ڕێككەون لەسەر وەرگرتنی مارەیی گشتی یان بەشێكی (مارەیی پێشەكی) و بۆیان هەیە ڕێككەون لەسەر دواخستنی هەمووی یان بەشێكی بۆ كاتێكی دیاری كراو و ئەگەر كاتیان دیاری نەكرد بەپێی داب و نەریت دەبێت بەگوێرەی ئەو شوێنەی تێیدا نیشتەجێ دەبن و تاكو جیابونەوە یان مردن كامیان لەپێشتر ڕوویدا .

 

لەحاڵەتی مارەیی پێشەكی ژن دەتوانێت ڕازی نەبێت لەسەر گواستنەوەی بۆ ماڵی هاوسەریەتی ئەگەر مارەییەكەی وەرنەگرێت چونكە ئەمە لەئەنجامی ڕێككەوتنی هەردوولا بوە و ئەگەر پیاوەكە توانای دارایی نەبێت بۆ دابین كردنی مارەیی ژنەكە بۆی هەیە ڕازی نەبێت لەسەر گواستنەوەی و ئەمە بۆ ژن بەگوێڕایەڵ نەبوون دانانرێت بەڵام بۆی نیە گرێبەستەكە هەڵبوەشێنێتەوە ,بەڵام مارەیی پاشەكی دوای گواستنەوە  یان پەنهانی دروست بۆ ئافرەت دەچەسپێت بەپێی ئەو مەرج وكارڕاییانەی دیاری كراوە.

 

 

 

 

یه‌كێتیی ئافره‌تای كوردستان

Email:

به‌ڕێوبه‌ره‌ی ماڵپه‌ڕ

نه‌سرین حه‌سه‌ن