شەممە, 19 ئاب 2017

بـــژێـــوی

هەڵسەنگاندنى بەکارهێنەر: 0 / 5

Star InactiveStar InactiveStar InactiveStar InactiveStar Inactive
 

 

مافپەروەر:عزالدین عبداللە یاسین

یەكێك لەو گرفتانەی ڕووبەڕووی هاوسەرەكان دەبێتەوە لەدوای جیابونەوە لەیەكتری ودبێتە جێگای گفتوگۆ وكێشە لەنێوانیان وهەندێك جار ئەمە بەر لەگواستنەوەش ڕووئەدات ئەویش پرسی بژێویە كەئەركە لەسەر پیاو وپێویستە جێبەجێ‌ بكات لەكاتی هاتنەدی مەرجەكانی ومافێكی ڕەوای ئافرەتە داوای بكات ئەگەر مەرجەكانی شایستەبوونی لەدەست نەدابێت , ئاشكرایە ئەم پرسە زیاتر لەدوای جیابونەوەی هاوسەرەكان لەیەكتر دەبێتە جێگای دادخوازی لەدادگاكان وبەتایبەتی بژێوی ئافرەت بۆ ماوەی چاوەڕوانی تەڵاق وبژێوی مناڵەكانیش ئەگەر لەلای ژنەكەبن  وبەخێوكردنیان خرابێتە ئەستوی ئەو , دیارە چەند جۆرە بژێویەك هەیە كەلەسەر پیاو ئەركە بیدات بەژنەكەی ومنداڵەكانی , بابەتەكە دەخەینە ڕوو بۆ ئەوی لەكاتی پێویست ئافرەتان بتوانن لەڕووی گرتنە بەری كارڕاییە یاساییەكانەوە ئەم مافەی خۆیان دەستەبەر بكەن.

پێناسەی بژێوی بەگوێرەی یاسای باری كەسیەتی ژمارە(188)ی ساڵی 1959 هەموار كراو 

بژێوی - بژێوی هەر مرۆڤێك لەماڵی خۆیەتی تەنها بژێوی ئافرەت لەسەر مێردەكەیەتی لەكاتی گرێبەستی هاوسەرگیری دروستەوە .

بژێوی ئافرەت -  بژێوی ئافرەت لەسەر پیاو دەبێت ولەحاڵەتی هەبوویی ژنەكە بەرپرسیاریەتیەكە هاوبەش دەبێت ئەگەر ژنەكە بەوە ڕەزامەند بێت .

 لە پابەندیە داراییەكانی سەر مێرد خەرجی كردنە لە ژنەكەی لە كاتی هاوسەرگیری دروستەوە ئەگەر هاتوو ڕێگریەكی ڕەوا نەبێت بۆ ئەوە،  ئەو خەرجیانە بریتیە لە داخوازیەكانی ژیانی هاوسەریەتی و پێداویستیەكانی ڕۆژانە ئەوەی پێویستە بۆ خۆی و خێزانەكەی و مناڵەكانی و ئەم پێداویستیانەی ژیانی خێزانی دیاری دەكرێت لەبەر ڕۆشنایی داب و نەریتە باوەكان لە هەموو وڵاتێك و بەگوێرەی كات و شوێن و لەبەر ڕۆشنایی بارودۆخی ئابووری ووڵات و توانای دارایی پیاو و پێگەی كۆمەلایەتی ئافرەتەكە.

بژێوی ماوەی چاوەڕوانی تەڵاق – بژێوی ماوەی چاوەڕوانی(عدە)ی تەڵا قدراو لەسەر مێردەكەیەتی كە زیندوە و بۆ ماوەی چاوەڕوانی( مردن) بژێوی نیە , چونكە بژێوی ئەركە لەسەر پیاو بیدا بەژنەكەی كە تەڵاقی داوە (تەڵاقی جوداكەرەوەی بچووك) یان(تەڵاقی گیڕانەوەیی)لە ماوەی چاوەڕوانیەكەی.

بڕیاردان لەبژێوی  - ئەگەر مێرد ژنەكەی بەجێهێشت بەبێ‌ بژێوی و بزر بوو  یان پێوار بوو یان وون بوو یان بەندكرا دادوەر بڕیاری بژێوی بۆ ئەدات لە ڕۆژی بەجێهێشتن وسندوقی چاودێری كۆمەڵایەتی هەڵدەستێت بە خەرج كردنی بژێوی خەمڵێنراو بۆی . 

 

مەرجەكانی پێدانی بژێوی بە ئافرەت

1- ئەبێ‌ هاوسەرگیریەكە دروست بێت چونكە لە هاوسەرگیری نادروست بژێوی نابێت .  

2- نابێ‌ ئافرەتەكە لاسار بێت لاساریەكی جێگیر . 

3- توانای دارایی پیاو – ئەگەر نەداربوو یان توانای كاركردنی نەبوو ئەوە بژێوی لەسەر نابێتە ئەرك ، بەڵكو ژنەكە مافی داواكردنی جیابوونەوەی دادگایی پێ‌ ئەدرێت ئەگەر ویستی . 

بژێوی مناڵەكان 

ئەگەر مناڵ دارایی نەبوو بژێویی دەكەوێتە سەر باوكی ئەگەر هاتوو هەژار نەبێت و بتوانێت پەیداكار وخەرجی بكات , بەم شێوەیە:

1. بژێوی مناڵەكان بەردەوام دەبێت تا مێینە شوو دەكات ‌و نێرینەش دەگاتە ئەو ڕادەییەی كەوەك هاوشێوەكانی پەیداكاری دەكەن ئەگەر قوتابی زانست نەبێت.

2. كوڕی گەورە نەتوانێت پەیداكاربێت لەحوكمی كوڕی بچوكە سەبارەت بە بژێوی.

بژێوی مناڵەكان بەسەرناچێت لەسەر باوكیان لەحاڵەتی نەمانی پەیوەندی هاوسەریەتی بە(تەڵاق)، بەڵكو پابەندیەكانی باوك بەردەوام دەبێت بۆ پێدانی بژیوی تەنانەت بەژنیش ئەگەر هاتوو دووگیان بوو ، پیاو پابەند ئەبێت بەخەرجی لێكردن لەژنە تەڵاقدراوەكەی لەمیانەی ماوەی  دووگیانی تاكو ئەو كاتەی مناڵەكە ئەبێت  لەبەر ئەوەی لەو ماوەیە بژێوی مافی ڕەوای كۆرپەڵەكەیە لەسەر باوكی لەبەر ئەوەی پێویستی بە خواردن هەیە ئەوەش لەڕَیگای دایكیەوە وەری دەگرێت.

بژێوی شیردان (كرێی شیردان )

 لەسەر باوكە هەڵسێت بەو كاروبارەی پێویستە بۆ شیرپێدانی مناڵەكەی بە پێی داب و نەریت ئەگەر دایك نەیتوانی شیر بە مناڵەكە بدات لەبەر هۆكاری نەخۆشی یان بێ‌ توانایی لە ڕووی تەندروستیەوە بەڵام ئەگەر دایك توانای هەبوو شیر بە مناڵەكەی بدات ئەوە مافی خۆیەتی وبۆی هەیە لە دوای جیابوونەوە كرێی لەسەر وەربگرێت لە باوكی مناڵەكە لەبەر ئەوەی لەو كاتەدا هیچ پەیوەندییەكی بە پیاوەكەوە نەماوە وهاوسەری نیە. 

بژێوی دایەنی

دادگا پێویست ناكات تەماشای داوای  بژێوی مناڵ بكات ئەگەر بەخیوكردنی درایە باوك لەبەر ئەوەی دەبێتە ئەركی خۆی و پێویستە جێبەجێ‌ بكات , بەڵام ئەگەر دایەنی درایە جگە لەباوك و مناڵەكە دارایی نەبوو ئەوە دەبێت حوكم بدرێت بەپابەندكردنی باوك بەدانی كرێی دایەنی بەوەی دەكەوێتە ئەستۆی , مناڵ شایستەی بژێوی گوزەران دەبێت لەسەر باوكی وەك (خواردن- جل و بەرگ- چارەسەركردن) و هەموو ئەوەی گەشەكردن و پەروەردەكردن و فێركردنی وسەرجەم كاروبارەكانی پەیوەندی دار بەچاودێری كردنی پێًویست دەكات لەگەڵ كرێی خانوو چونكە زۆر جار دایك لەدوای تەڵاقدانی دەگەڕێتەوە لای ماڵی باوك و دایك یان كەس وكاری لەگەڵ مناڵەكانی ولەماڵی ئەوان دەژین ئەگەر شوێنی نیشتەجێ بوونی تایبەت بەخۆی نەبێت - ئەمەش لەكۆمەڵگای ئیمە باوە – بۆیە لەبەر بەرژەوەندی مناڵەكان وبۆ دووركەوتنەوە لەوكیشانەی لەنێوان ژنی تەڵاقدراو وكەس وكارەكەی ڕوو ئەدات ئەگەر هاتوو ئەمەش لەهەموو خێزانێك ڕوونەدات ونەبێت بەڵام لەڕووی دەرونیەوە هەست بەنائارامی دەكات وكاریگەری خراپی لەسەر مناڵەكان دەبێت یاخود هەندێك جار خانووەكە بچووكە وبەشی هەمووان ناكات بۆیە دابین كردنی شوێنی نیشتەجی َ بوون پێویستە لەسەر باوك بۆ مناڵەكانی , هەرچەندە لەم بارەیەوە یاسایەك هەیە بە ناوی (یاسای مافی ژنی تەڵاقدراو لە نیشتەجێ‌ بوون ژمارە (77)ی ساڵی 1983 هەمواركراو) كەدەكرێ‌ بەپێی ئەو مەرج وكارڕاییە یاساییانەی دیاری كراوە بۆ بەدەست هێنانی لەكاتی پێویست ژنی تەڵاقدراو ئەم مافە بەدەست بهێنێت , بژیوی بەردەوام دەبێت بۆ مناڵەكان تاكو دەتوانن پەیداكار بن سەبارەت بە (نێر) ئەگەر قوتابی زانست نەبێت و بۆ (مێ‌) تاكو شوو دەكات یاخود دادەمەزرێت  وبەپێی بارودۆخی دارایی ووڵات وبارودۆخی دارایی باوك دەكرێ‌ داوای هەمواركردنی ئەم بژیویە بكرێت لە كاتێكەوە بۆ كاتێكی تر ئەگەر پێویست بكات. 

حوكمی  پێدانی بژێوی بەئافرەت

بژێوی ئافرەت لەسەر مێردەكەی ئەركە ئەگەر مەرجەكانی هاتەدی و پێشگیریەكانی نەمان و دەبێتە قەرز لە ئەستۆی پیاو و كەڵەكە دەبێت و بەسەر ناچێت تەنها بە بەجێ‌ هێنانی یان ئەستۆپاكی, ئافرەت مافی هەیە مێردەكەی بدات بەدادگا ئەگەر توانای دارایی هەبێت وپێشگیری بكات لەپێدانی بژێوی بۆ ئەوەی ناچاری بكات بژێوی پێی بدات یان داوای جیابوونەوەی دادوەری بكات ئەگەر ژنەكە ئەمەی دوایی وویست , وبۆی هەیە لەسەر ژمێردەی مێردەكەی قەرز بكات لەحاڵەتی پێوار بوونی ئەگەر هیچ داراییەكی لەبەر دەستدا نەبێت خەرجی لێبكات لەخۆی ومناڵەكانی وهیچ ڕێگریەك نەبێت لەڕێگریەكانی پێویست بوونی بژێوی وەك لاساری چونكە بژێوی ئافرەت لەسەر پیاو ئەركە ودەبێت بدرێت .

بژێوی كەی دەبێتە ئەرك

بۆچوونی جیاواز لەسەر ئەم بابەتە هەیە لە نێوان زانایان لایەنی یەكەم دەڵێن بژێوی دەبێتە ئەرك لەكاتی  بەستنی گرێبەستی هاوسەرگیری دروستەوە جا ئەگەر ئافرەتەكە موسڵمان بێت یان (كتابی) یان چوو بێتە ماڵی هاوسەریەتی یاخود نەْ   تەنها ئەگەر داوای لێ‌ كرا بێت بۆ گواستنەوەی بۆ ماڵی هاوسەریەتی بەڵام  ئەم ڕێگری بكات بەبێ‌ بوونی بەهانەیەكی ڕەوا , و ئەگەر مێردەكە تەواو بێت یاخود نێرەموك یان بچوك بێت یان توانای سەرجێی هاوسەریەتی نەبێت لەبەر ئەوەی خوای گەورە بژێوی بە هاوسەرگیری دروستەوە بەستۆتەوە نەك بەئەنجامدانی سەرجێی هاوسەریەتی , بۆیە ئەم گشتگیریە لەسەرچاوەی پێویست بوونی بژێوی یاسا دانەری عێراقیش كاری پێكردوە وەك لە ماددەی/ 23 لەیاسای باری كەسیەتی  هاتووە ((بژێوی ئافرەت لەسەر پیاو دەبێتە ئەرك لە كاتی بەستنی گرێبەستی دروستەوە ئەگەر هاتوو لە ماڵی كەس و كاری خۆشی بێت تەنها ئەگەر هاتوو مێردەكەی داوای لێكرد بۆ گواستنەوە بۆ ماڵی هاوسەریەتی ڕێگری بكات بەبێ‌ ماف )) . 

لایەنی دووهەم بۆچوونیان وایە كە هۆكاری شایستە بوونی بژێوی ئافرەت لەبەر ئەوەیە سوودی لێوەربگیرێت بەڵام ئەگەر هاتوو بۆ سەرجێی هاوسەریەتی نەشێت لەبەر ڕێگریەكی سروشتی وەك بچوكی یان نەخۆشی یان ناتەواوی جەستەیی ناكرێ‌ بژێوی پێ‌ بدرێت . بەڵام ئەم بۆچوونە جێگای بایەخ پێدان نەبووە لەلایەن زۆربەی زانایان و یاسادانەران وكاری پێناكرێت چونكە بۆچوونی یەكەم بەڵگەكانی بەهێزترە بۆیە لەڕووی یاسایی وشەرعیەوە وەرگیراوە بەوەی بژێوی دەبێتە ئەرك لە كاتی ئەنجامدانی گرێبەستی هاوسەرگیری دروستەوە . 

 

یه‌كێتیی ئافره‌تای كوردستان

Email:

به‌ڕێوبه‌ره‌ی ماڵپه‌ڕ

نه‌سرین حه‌سه‌ن