سێ شەممە, 26 ئەیلول 2017

یاسای باری كەسیەتی

هەڵسەنگاندنى بەکارهێنەر: 0 / 5

Star InactiveStar InactiveStar InactiveStar InactiveStar Inactive
 

 

یاسای ژمارە (15)ی ساڵی 2008 یاسای هەمواركردنی جێ‌ بەجێ‌ كردنی یاسای باری كەسیەتی ژمارە (188) ی ساڵی (1959)ی هەمواركراو لە هەرێمی كوردستان-عیراق

ماددەی یەكەم:

یەكەم:كاركردن بە بڕگە (1) لە ماددەی (سێیەم) لە یاسای ژمارە (188) ی ساڵی 1959 ی هەمواركراو،لە هەرێمی كوردستان-عیراق رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

1- هاوسەرگیری گرێبەندێكی ئارەزوومەندانەیە لە نێوان ژن و پیاودا كە بەهۆیەوە هەر یەك بۆ ئەوەكەی دی بەپێی شەرع حەڵاڵ دەبێ‌ و مەبەست لێی پێكهێنانی خێزانە لەسەر بنچینەی خۆشەویستی و بەزەیی و بەرپرسیارێتی هاوبەش بەپێی حوكمەكانی ئەم یاسایە.

دووەم: كاركردن بە بڕگەكانی(4,5,6,7)ی رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

نابێ‌ هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێك پتر بكرێت مەگەر بە رێگە پێنەدانی دادوەر نەبێ‌.

دەبێ‌ رێگەدانیش ئەم مەرجانەی خوارەوەی تێدا بێت:

أ-لە بەردەم دادگا رەزامەندی هاوسەری یەكەم لەسەر ژنهێنانی دووەمی مێردەكەی وەربگیرێ‌.

ب- تووشبوونی ژنەكە بە نەخۆشیەكی درێژخایەنی سەلمێنراو كە رێگە لەكاری سەرجێی ژن و مێردایەتی بگرێ‌ و ئومێدی چاكبوونەوەی نەبێ‌,یاخود نەزۆك بێ‌.كە بە راپۆرتی لیژنەی تایبەتی پزیشكی سەلمێنرابێ‌.

ج- ئەو پیاوەی ژنی دووەم دێنێ‌ توانای دارایی وای هەبێ‌ كە بەشی بەڕێوەبردنی پتر لە ژنێك بكات و ئەمەش دەبێ‌ بە بەڵگەنامەی فەرمی بسەلمێنرێ‌ و لەكاتی رێكاری گرێبەندی هاوسەرگیریەكەدا پێشكەش بە دادگای بكات.

د- دەبێ‌ مێردەكە لە بەردەم دادگا بەڵێننامەیەك بە نوسین بەر لە گرێبەندیی هاوسەرگیری پێشكەش بكات بە بەدیهێنانی دادپەروەری و یەكسانی لە نێوان هەر دوو هاوسەرەكەی لە چوونەسەر جێی هاوسەری و پەیوەندییەكانی دیكەی هاوسەرگیری لەرووی (ماددی و مەعنەوی)یەوە.

ه-نابێ‌ ژنەكە ئەو مەرجەی لە گرێبەندی هاوسەرگیری دانابێ‌،كە هەوێی بەسەر نەیەت.

و- هەر كەسێكی گرێبەندی هاوسەرگیری بۆ زیاتر لە ژنێك بە پێچەوانەی هەر یەك لە برگەكانی (أ,ب,ح,د,ه) لە (دووەم)ی ئەم ماددەیە كرد,بە حەپس كردن بۆ ماوەیەك لە شەش مانگ كەمتر و لە ساڵێكیش زیاتر نەبێ‌ بە غەرامەیەكی دە ملیۆن دیناریش سزا دەدرێ‌.

ز- نابێ‌ دادوەر جێبەجێ‌ كردنی ئەو سزایانە كە لە بڕگەی (و) دا هاتوون رابگرێ‌.

ماددەی دووەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەی پێنجەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

شایستەیی لە گرێبەندی هاوسەرگیری بە بوونی ئەو مەرجانەی دێتەدی, كە پێویستە لە هاو گرێبەندەكان هەبن یان لەوانەی جێیان دەگرنەوە بە پێی حوكمەكانی ئەم یاسایە.

ماددەی سێ‌ یەم:

یەكەم: كاركردن بە بەندی/د لە بڕگەی (1)ی ماددەی شەشەم رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ شایەدی دانی دوو شایەد كە شایستەیی یاساییان هەبێ‌ بۆ گرێبەندی هاوسەرگیرییەكە لێرەدا ژن و پیاو یەكسانن.

دووەم: بڕگەیەك بە زنجیرە(5) دەخرێتە سەر ماددەكە بەم شێوەیەی خوارەوە:

_ هاوسەرەكە بۆی هەیە لە كاتی گرێبەندی هاوسەرگیریدا مێردەكەی مافی ئەوەی بداتێ‌ كە بۆی هەبێ‌ تەڵاقی بەدەست بێ‌.

ماددەی چوارەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگە (2) لە ماددەی حەوتەم لەم یاسایەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ دادوەر بۆی هەیە رێگە بدات بە یەك لە دوو هاوسەرەكان گەر نەخۆشی ئەقڵی هەبێ‌ هاوسەرگیری بكات ئەگەر بە راپۆرتی لیژنەی پزیشكی تایبەتمەند دەركەوت هاوسەرگیرییەكەی زیان بە كۆمەڵگا ناگەیەنێ‌ و لە بەرژەوەندی خۆیەتی بە مەرجێك هاوسەرەكەی دیكەی بە روونی بە نوسین رازی بێ‌ لە كاتی گرێبەندیی هاوسەرگیرییەكەیدا.

ماددەی پێنجەم:

یەكەم: كاركردن بە حوكمی بڕگە(1) لە ماددەی هەشتەمی ئەم یاسایە رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

_ هەر كەسێك شازدە ساڵی تەمەنی تەواو كرد و داوای هاوسەرگیری كرد,دادوەر بۆی هەیە رێگەی پێ‌ بدات,ئەگەر دەركەوت شایستەیی و توانای هەیە و ئەمەش دوای رەزامەندیی سەرپەرشتیار (وەلی)ی شەرعی دەبێ‌ و ئەگەر سەرپەرشتیار رێگربوو,ئەوا دادوەر داوای لێدەكات لە ماەیەكی دیاریكراودا قایل بێت,ئەگەر رەخنەی نەگرت یان رەخنەكەی شیاوی ئەوە نەبوو گوێی پێ بدرێ‌,ئەوا دادوەر رێگەی ئەو هاوسەرگیرییە دەدات.

دووەم:بڕگەیەك بە زنجیرەی (3) دەخرێتە سەر ماددەكەو بەم جۆرەی خوارەوە:

_ دایك بە سەرپەرشتیار (وەلی) ئەمر دادەنرێ‌ كە باوك مردبێ‌ یان دیار نەبێ‌ و دایكەكە بەخێوی كردبێ‌ و لەلای بێ‌.

ماددەی شەشەم:

كاركردن بە بڕگەكانی (1,2) ماددەی نۆیەم لە یاسایەكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی ناگرێتەوە:

1- نابێ‌ هیچ خزمێك یان كەسێكی بیانی یەكێك ناچار بكات چ نێر بێ‌ و چ مێ‌ بۆ هاوسەرگیری بەبێ‌ رەزامەندی خۆی و گرێبەندی بەزۆری نادروست دادەنرێ‌,ئەگەر نەچووبێتە پەردەوە و لەگەڵی جووت نەبووبێ و ئەگەر چووبیش ئەوا رادەگیرێ‌.هەروەها كەسێك لە خزمان یا جیا لەوانیش رێگە لە یەكێك بگرێ‌ كە شایستەیی هاوسەرگیرەییە بەپێی حوكمەكانی ئەم یاسایە بۆ هاوسەرگیری.

2- هەر كەسێكی سەرپێچی حوكمەكانی بڕگە(1)ی ئەم ماددەیە بكات بە حەپس كردن بۆ ماوەیەك لە دوو ساڵ كەمتر نەبێ‌ و لە پێنج ساڵیش زیاتر نەبێ‌ سزا دەدرێ‌ ئەگەر لە خزمەكانی پلە یەك بێ‌, بەڵام گەر سەرپێچی كەر لە ئەوان نەبوو ئەوا سزاكەی حەپس كردن دەبێ‌ بۆ ماوەیەك لە سێ‌ ساڵ كەمتر نەبێ‌ یاخود بەندكردنی بۆ ماوەیەك لە دە ساڵ زیاتر نەبێ‌.

ماددەی حەوتەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگەكانی( 2,5) لە ماددەی دەیەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

_ بەیاننامەكە بە راپۆرتێكەوە دەلكێندرێ‌ كە لە لیژنەی پزیشكی تایبەتمەندەوە دەرچووە و پشتگیری تەندروستی هەردوو هاوسەرەكە لە نەخۆشی (كەمی بەرگەگرتن) ی توشبوو و بەرهەڵستی تەندروستی و بە بەڵگەنامەی دیكەش كە یاسا دەیكاتە مەرج.

_ هەر كەسێك گرێبەندی هاوسەرگیری لە دەرەوەی دادگا بكات بە غەرامەیەك سزا دەدرێت كە لە ملیۆنێك دینار كەمتر نەبێ‌ و لە سێ‌ ملیۆن دیناریش زیاتر نەبێ‌ و سزاكەی حەپس كردن دەبێ‌ بۆ ماوەیەك لە سێ‌ ساڵ كەمترنەبێ‌ و لە پێنج ساڵیش زیاتر نەبێ‌ ئەگەر هاوسەرگیرییەكی دیكەی لە ژیانی هاوسەری دا لە دەرەوەی دادگا گرێدا.

ماددەی هەشتەم:

كاركردن بە بڕگە(1) ی ماددەی بیست و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

یەكەم:لاساری (نشوز): بریتیە لە خۆ بەگەورە زانینی یەكێك لە دوو هاوسەرەكە لەسەر ئەوەكەی دیكەیان وەكو ئەم حاڵەتانەی خوارەوە:

1- مێرد ژنەكەی بەجێبێڵێ‌ یاخود ژنەكە ماڵی مێردی بەبێ‌ مۆڵەت و بەبێ‌ رووی شەرعی جێبێڵێ‌.

2- بەخراپی جێبەجێكردنی ئەركی هاوسەرگیری هەر یەك لەدوو هاوسەرەكە یان كەموو كوڕی نواند بە مەبەستی زیان گەیاندن بە هاوسەرەكەی دی.

3- ئامادەنەكردنی ماڵی شەرعی لەلایەن مێردەوە بۆ ژنەكەی بە جۆرێك كە لەگەڵ باری كۆمەڵایەتی و ئابووریدا بگونجێ‌.

4- قەدەغەكردنی مێرد یان ژن بۆ هاتنە ناو ماڵ بەبێ‌ پاساوێكی شەرعی.

دووەم:پێویستە لەسەر دادگا پەلە نەكات لە دەرچواندنی حوكمەكەی بەلاساری یەك لە دوو هاوسەرەكە تاكو بە تەواوی ئاگاداری هۆیەكانی لاساری نەبێ‌ و دەبێ‌ هەموو هەوڵەكانی بە كاربێنێ‌ بۆ نەهێشتنی ئەو هۆیانەی رێگرن لە پێشی.

سێ‌ یەم:لاساری بەهۆیەك لە هۆیەكانی لێك جودابوونەوە دادەنرێ‌ دوای تێپەڕبوونی شەش مانگ لە وەرگرتنی حوكمی لاساری پلەی یەكلاكەرەوە بەم شێوەیەی خوارەوە:-

1_ ئەگەر پیاوەكە خۆی لاسار بوو ئەوا پێویستە نەفەقەی ژنەكەی بە درێژایی ماوەی لاساری بدات و لەباری جودابونەوەشدا,پێویستە مارەیی پاشەكی و نەفەقەی عیددە بدات و قەرەبووی ئەوەی كەوتۆتە سەری بكاتەوە ئەگەر هاتبێتە سەری.

2_ ئەگەر ژنەكە لاسار بوو،ئەوا لە نەفەقە بێبەش دەكرێ‌ و مارەییە پاشەكیەشی ناكەوێ‌ لەحاڵەتی لێك جودابوونەوە لە یەكتری دوای چوونە پەردە(دخول)،ئەگەر هەموو مارەییەكەی وەرگرتبێ‌، دەبێ‌ نیوەی ئەوەی وەری گرتووە بیگێڕێتەوە,بەڵام ئەگەر جودابوونەوەكە بەر لە چوونە پەردەوە بێت،ئەوا مارەییی پاشەكیەكەی ناكەوێ‌ و ناچار دەكرێ‌ ئەوەی وەری گرتووە لە مارەیی پێشەكی بیگەرێنێتەوە.

چوارەم:لێك جودابوونەوە بەپێی حوكمەكانی ئەم ماددەیە بە تەڵاقی (بائین) دادەنرێ‌ لە جۆری (بەینونە)ی بچووك.

ماددەی یازدەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەكانی بیست و نۆیەم و سییەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمانەی خوارەوە جێیان دەگرنەوە:

(ئەگەر مێرد بەبێ‌ نەفەقە ژنەكەی جێهێشت و خۆی بزركرد یان نەهاتەوە,یاخود ون بوو یان بەندكرا,دادوەر حوكمی خۆی دەدات بە دانی نەفەقە لە رۆژی جێهێشتن و سندووقی چاودێری كۆمەڵایەتی نەفەقەی خەمڵێندراو خەرج دەكات).

ماددەی دوازدەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەی سی و سێیەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

(هیچ ملپێكەچكردنێك لەلایەن مێردەوە ناسەپێندرێتە سەر ژن و ژنەكەش نایسەپێنێتە سەر مێردەكەی بۆ هەر كارێك كە پێچەوانەی حوكمەكانی شەریعەت و یاسابێ‌).

ماددەی سێزدەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەی سی و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

یەكەم: تەڵاقدان بریتیە لە هەڵگرتنی پەیوەندی هاوسەرگیری بەشێوەیەكی راشكاو كە شەرع و یاسا دەلالەتی لەسەر دەكەن بەبێ‌ بەستنەوە بە دارشتنێكی سنووردار, یان زمانێكی دیاری كراو بە كەوتنی لەلایەن مێرد یان ژن ئەگەر یەكێكی كردە بریكاری خۆی یان سەرپشك كرابێت یاخود لە دەرەوەبێ‌.

دووەم: گوێ‌ بە وەكالەت نادرێ‌ لە كاتی رێكارەكانی توێژینەوەی كۆمەڵایەتی و تەحكیم و لە كەتنی تەڵاق, ئەگەر بەربەستێك نەبێ‌ لە ئامادەبوونی یەكێك لە دوو هاوسەرەكە.

سێیەم: گوێ‌ بە تەڵاق نادرێ‌ بە ئامادەبوونی دوو شایەدی بە ئامادەبوونی دوو راستگۆ نەبێ‌ لەكاتی كەوتنیدا یان دان پێدانانی لەبەردەم هەردووكیان یان لەبەردەم دادورەدا.

ماددەی چواردەم:

كاركردن بە مادەی سی و پێنجەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

1- تەڵاقی سەرخۆش یان شێت و كەم ئەقڵ و ناچاركراو یان ئەو كەسەی شت لێك جیاناكاتەوە لە ئەنجامی تورەِیی یان كارەساتی كتوپڕ یاخود پیریی یان نەخۆشی ناكەوێ‌.

2- تەڵاقی ئەو نەخۆشە دەكەوێ‌ كە نەخۆشی مەرگێتی یان لە بارێكدا بووە كە ئەگەری لە ناوچوونی زۆربێ‌, ئەگەر لەو نەخۆشیەدا یان لەو حاڵەتەدا مرد, بەمەرجێك هەستی جیاكردنەوەی لە دەست نەدابێت,ژنەكەی دەبێتە میراتگری هەرچەندە تەڵاقەكەش (بائین) بێت.

ماددەی پازدەم:

كاركردن بە جوكمی بڕگەی (2) لە ماددەی سی و حەوتەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

ئەو تەڵاقە ناكەوێ‌ كە بە ژمارە گوتراوە یان بە هێما, مەگەر یەكێك نەبێ‌ و تەڵاقی (موعتەددە)ش ناكەوێ‌.

ماددەی شازدەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگەی (1) لە ماددەی سی و هەشتەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە.

تەڵاق دوو بەشە:

_ گێڕانەوەی (رەجعی): دەشێ‌ مێرد لە كاتی عیددە سەردانی ژنەكەی بكات بێ‌ گرێبەستكردنەوە بە مەرجێك ئارەزووی هەردووكیان لەسەر چاكبووەنەوە بێت.

ماددەی حەڤدەم:

یەكەم: كاركردن بە حوكمی بڕگەكانی (2,3) ی ماددەی سی و نۆیەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ مێرد ناچار دەكرێت گوژمە پارەیەك بۆ ماوەی (3) مانگ لە سندوقێكی تایبەتی چاودێری خێزان دابنێ‌ لەلای دادگا لە كاتی بەرزكردنەوەی داوای تەڵاق.

_ ئەگەر مێرد ژنەكەی تەڵاق دا و لەلای دادگا ساغ بووە وە كە پیاوەكە خەتابارە لە تەڵاق دانی و ژنەكەی لەو بارەیەوە تووشی زیان بوو بوو,ئەوا دادگا حوكم دەدات لەسەر ئەو داوایەی ژنەكە پێشكەشی دەكات, بەوەی كە پیاوەكەی تەڵاقی داوە قەرەبووێكی وای بكاتەوە كە گونجاو بێت لەگەڵ باری دارایی و پلەی خەتا و توندوتیژیەكەیدا و تێكڕا تەخمین دەكرێ‌ بە مەرجێك كەمتر نەبێ‌ لە نەفەقەی سێ‌ ساڵ و زیاتریش نەبێ‌ لە پێنج ساڵ جگە لەو مافانەی دیكەی كە سەلمێنراون.

دووەم: بڕگەیەك بە زنجیرەی (4) دەخرێتە سەر ماددەكە بەم جۆرەی خوارەوە:

_ حكومەتی هەرێم چاودێری ژنی تەڵاقدراو كە هیچ دەستكەوتێكی كە هیچ دەسكەوتێكی نەبێ‌ دەخاتە ئەستۆی خۆی و پارەیەكی مانگانەی لەلایەن چاودێری كۆمەڵایەتی بۆ تەرخان دەكرێ‌, تاكو دەرفەتێكی كاركردنی بۆ دەرەخسێ‌, یاخود شوو دەكاتەوە.

ماددەی هەژدەم:

كاركردن بە بڕگەی (5) ی ماددەی چلەمین لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

1- ئەگەر مێردەكەی بەند كرا بە سزایەك ئازادی موقەییەد بكات بۆ ماوەی (3) ساڵ و زیاتر, دوای ساڵێك لە جێبەجێ‌ كردنی, هەرچەندە دەرامەتی هەبێ‌ و خەرجی بكات.

2- ئەگەر مێرد ژنەكەی بۆ ساڵێك و زیاتر بەبێ‌ پاساوی رەوا بەجێهێشت و هەرچەندە مێردەكە شوێنی نیشتەجێبووونی دیاربێ‌ و دەرامەتی وای هەبێ‌ لێی خەرج بكات.

دووەم: كاركردن بە حوكمی بڕگەی (سێیەم) لە ماددەی چل و سێیەم لە یاساكەدا لە هەرێمی كوردستان رادەگیرێ‌.

ماددەی بیستەم:

كاركردن بە حوكمی مادەی چل و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

(دەشێ‌ هۆیەكانی لێك جوودابوونەوە و هەڵوەشاندنەوەی گرێبەندی هاوسەرگیری بە هەموو هۆیەكانی سەلماندن و لەوانەش ئەو شایەدییانەی كە گوێیان لێگیراوە,ئەگەر بە تەواوتر هاتبێ‌ و ئەمەش دادگا دیاری دەكات,بەدەر لەو حاڵەتانەی كە یاسا دیاریكراوەكانی سەلماندنیانی دەستنیشانكردووە.

ماددەی بیست و یەكەم:

كاركردن بە بڕگەكانی (1,3) لە ماددەی چل و شەشەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ لابردنی كۆتی هاوسەرگیری (خولع) بە دەربڕینی (خولع) ە یاخود بەوەی كە ماناكەی دەبەخشێ‌,بەرامبەر قەرەبوو كردنەوەیەك زیاتر نەبێ‌ لەوەی وەریگرتووە لە مارەیی دیاریكراو و مەرجیش نییە مێردەكە بەو (خولع) ە رازی بێ‌ ئەگەر دەركەوت بۆ دادوەر لە رێگەی تەحكیمەوە كە ژنەكە ناتوانێ‌ لەگەڵیدا بژی.

ماددەی بیست و دووەم:

كاركردن بە ماددەی پەنجایەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

(دەبێ‌ نەفەقەی عیددە بۆ ژنە تەڵاقدراوەكە لەسەر مێردە زیندووەكەی بێ‌ و هیچ نەفەقەیەك بە ناوی عیددەی مردن نادرێت).

ماددەی بیست و سێیەم:

كاركردن بە ماددەی پەنجاو هەشتەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

نەفەقەی هەر مرۆڤێك لە ماڵی خۆیەتی تەنیا ژن نەفەقەكەی لەسەر مێردیێتی لە كاتی گرێبەندی تەواودا.

ماددەی بیست و چوارەم:

كاركردن بە ماددەی حەفتا و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

1- ئەگەر رۆڵەی رۆڵە لەگەڵ رۆڵەدا كۆبوونەوە یاخود رۆڵەی رۆڵەی رۆڵە لەگەڵ رۆڵەی رۆڵەدا كۆبوونەوە و ئەگەر هاتنە خوارەوەش جێی باوكی كۆچكردوویان یان دایكی كۆچكردوویان دەگرنەوە و ئەوەی دەیانكەوێ‌ لە میرات بۆیان دێتە خوار هەرچەندە لە ژیانیش دامابێ‌,بە مەرجێك لە سێیەكی میراتەكە زیاتر نەبێ‌,ئەگەر میراتیان نەگرت و باپیر یان داپیر ئەوەی دەیان كەوێ‌ پێیان نەدان و ئەگەر كەمتریان پێدان لە وەسیەتی واجیب بۆیان تەواو دەكرێ‌.

2- حوكمەكانی وەسیەتی واجیب رۆڵەكانی برا و خوشكانیش دەگرێتەوە جا ئەگەر نێر بن یاخود مێ‌ و ئەگەر هاتنە خوارەوەش و بۆ هەردوو هاوسەریش دێتە خوار ئەگەر ژنەكە ئەهلی كیتاب بێ‌.

3- خاوەن میرات لە سەردەمی ژیانیدا بۆی هەیە ماڵەكەی خۆی بەسەر میراتگرانی نێر و مێ‌ بە یەكسانی دابەش بكات,یاخود ئەمە رابسپێرێ‌ بە مەرجێك لە سێ‌ یەكی میراتەكە زیاتر نەبێ‌ و بە رەزامەندیی ئەوانی تر بێ‌ ئەگەر لە سێیەك پتر بوو.

4- خاوەن میرات بۆی هەیە رابسپێرێ‌ پتر نەبێ‌ لە سێیەكی میراتەكەی بدات بە میراتگرێك.

5- ئەگەر وەسیەتی ئەرك (واجیب) ناكۆك بوو لەگەڵ وەسیەتی هەڵبژێردراو (ئیختیاری) ئەوەی یەكەمیان پێش هی دووەمیان دەخرێ‌.

ماددەی بیست و پێنجەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگە (1) لە مادەی نەوەد و یەكەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و وە ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

_ مێرد لەگەڵ لقی میراتگری ژنەكەی چواریەكی دەكەوێ‌ و ئەگەر نەیبێ‌ ئەوا نیوەی دەكەوێ‌.بەڵام ژن لەگەڵ بوونی لقی میراتگر ئەوا هەشت یەك دەگرێ‌ و لەكاتی نەبوونیشی ئەوا چواریەك دەگرێ‌ دوایی دەرهێنانی بەشەكەی خۆی كە بەشداریی كردووە لە پێكەوە نانی جێ‌ ماوەكە (التركە)(میراتەكە) دا.

ماددەی بیست و شەشەم:

كار بەهیچ دەقێكی یاسایی یا بڕیارێك ناكرێت ئەگەر لەگەڵ حوكمەكانی ئەم یاسایە ناكۆك بێ‌.

ماددەی بیست و حەوتەم:

لەسەر ئەنجومەنی وەزیران و لایەنی پەیوەندیدارەكان حوكمەكانی ئەم یاسایە جێبەجێ‌ بكەن.

ماددەی بیست و هەشتەم:

ئەم یاسایە لە رۆژی بڵاوكردنەوەی لە رۆژنامەی فەرمی (وەقائیعی كوردستان) جێبەجێ‌ دەكرێ‌.

 

 

 

یاسای باری كەسیەتی

یاسای ژمارە (15)ی ساڵی 2008 یاسای هەمواركردنی جێ‌ بەجێ‌ كردنی یاسای باری كەسیەتی ژمارە (188) ی ساڵی (1959)ی هەمواركراو لە هەرێمی كوردستان-عیراق

 

ماددەی یەكەم:

یەكەم:كاركردن بە بڕگە (1) لە ماددەی (سێیەم) لە یاسای ژمارە (188) ی ساڵی 1959 ی هەمواركراو،لە هەرێمی كوردستان-عیراق رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

1- هاوسەرگیری گرێبەندێكی ئارەزوومەندانەیە لە نێوان ژن و پیاودا كە بەهۆیەوە هەر یەك بۆ ئەوەكەی دی بەپێی شەرع حەڵاڵ دەبێ‌ و مەبەست لێی پێكهێنانی خێزانە لەسەر بنچینەی خۆشەویستی و بەزەیی و بەرپرسیارێتی هاوبەش بەپێی حوكمەكانی ئەم یاسایە.

دووەم: كاركردن بە بڕگەكانی(4,5,6,7)ی رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

نابێ‌ هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێك پتر بكرێت مەگەر بە رێگە پێنەدانی دادوەر نەبێ‌.

دەبێ‌ رێگەدانیش ئەم مەرجانەی خوارەوەی تێدا بێت:

أ-لە بەردەم دادگا رەزامەندی هاوسەری یەكەم لەسەر ژنهێنانی دووەمی مێردەكەی وەربگیرێ‌.

ب- تووشبوونی ژنەكە بە نەخۆشیەكی درێژخایەنی سەلمێنراو كە رێگە لەكاری سەرجێی ژن و مێردایەتی بگرێ‌ و ئومێدی چاكبوونەوەی نەبێ‌,یاخود نەزۆك بێ‌.كە بە راپۆرتی لیژنەی تایبەتی پزیشكی سەلمێنرابێ‌.

ج- ئەو پیاوەی ژنی دووەم دێنێ‌ توانای دارایی وای هەبێ‌ كە بەشی بەڕێوەبردنی پتر لە ژنێك بكات و ئەمەش دەبێ‌ بە بەڵگەنامەی فەرمی بسەلمێنرێ‌ و لەكاتی رێكاری گرێبەندی هاوسەرگیریەكەدا پێشكەش بە دادگای بكات.

د- دەبێ‌ مێردەكە لە بەردەم دادگا بەڵێننامەیەك بە نوسین بەر لە گرێبەندیی هاوسەرگیری پێشكەش بكات بە بەدیهێنانی دادپەروەری و یەكسانی لە نێوان هەر دوو هاوسەرەكەی لە چوونەسەر جێی هاوسەری و پەیوەندییەكانی دیكەی هاوسەرگیری لەرووی (ماددی و مەعنەوی)یەوە.

ه-نابێ‌ ژنەكە ئەو مەرجەی لە گرێبەندی هاوسەرگیری دانابێ‌،كە هەوێی بەسەر نەیەت.

و- هەر كەسێكی گرێبەندی هاوسەرگیری بۆ زیاتر لە ژنێك بە پێچەوانەی هەر یەك لە برگەكانی (أ,ب,ح,د,ه) لە (دووەم)ی ئەم ماددەیە كرد,بە حەپس كردن بۆ ماوەیەك لە شەش مانگ كەمتر و لە ساڵێكیش زیاتر نەبێ‌ بە غەرامەیەكی دە ملیۆن دیناریش سزا دەدرێ‌.

ز- نابێ‌ دادوەر جێبەجێ‌ كردنی ئەو سزایانە كە لە بڕگەی (و) دا هاتوون رابگرێ‌.

ماددەی دووەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەی پێنجەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

شایستەیی لە گرێبەندی هاوسەرگیری بە بوونی ئەو مەرجانەی دێتەدی, كە پێویستە لە هاو گرێبەندەكان هەبن یان لەوانەی جێیان دەگرنەوە بە پێی حوكمەكانی ئەم یاسایە.

ماددەی سێ‌ یەم:

یەكەم: كاركردن بە بەندی/د لە بڕگەی (1)ی ماددەی شەشەم رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ شایەدی دانی دوو شایەد كە شایستەیی یاساییان هەبێ‌ بۆ گرێبەندی هاوسەرگیرییەكە لێرەدا ژن و پیاو یەكسانن.

دووەم: بڕگەیەك بە زنجیرە(5) دەخرێتە سەر ماددەكە بەم شێوەیەی خوارەوە:

_ هاوسەرەكە بۆی هەیە لە كاتی گرێبەندی هاوسەرگیریدا مێردەكەی مافی ئەوەی بداتێ‌ كە بۆی هەبێ‌ تەڵاقی بەدەست بێ‌.

ماددەی چوارەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگە (2) لە ماددەی حەوتەم لەم یاسایەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ دادوەر بۆی هەیە رێگە بدات بە یەك لە دوو هاوسەرەكان گەر نەخۆشی ئەقڵی هەبێ‌ هاوسەرگیری بكات ئەگەر بە راپۆرتی لیژنەی پزیشكی تایبەتمەند دەركەوت هاوسەرگیرییەكەی زیان بە كۆمەڵگا ناگەیەنێ‌ و لە بەرژەوەندی خۆیەتی بە مەرجێك هاوسەرەكەی دیكەی بە روونی بە نوسین رازی بێ‌ لە كاتی گرێبەندیی هاوسەرگیرییەكەیدا.

ماددەی پێنجەم:

یەكەم: كاركردن بە حوكمی بڕگە(1) لە ماددەی هەشتەمی ئەم یاسایە رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

_ هەر كەسێك شازدە ساڵی تەمەنی تەواو كرد و داوای هاوسەرگیری كرد,دادوەر بۆی هەیە رێگەی پێ‌ بدات,ئەگەر دەركەوت شایستەیی و توانای هەیە و ئەمەش دوای رەزامەندیی سەرپەرشتیار (وەلی)ی شەرعی دەبێ‌ و ئەگەر سەرپەرشتیار رێگربوو,ئەوا دادوەر داوای لێدەكات لە ماەیەكی دیاریكراودا قایل بێت,ئەگەر رەخنەی نەگرت یان رەخنەكەی شیاوی ئەوە نەبوو گوێی پێ بدرێ‌,ئەوا دادوەر رێگەی ئەو هاوسەرگیرییە دەدات.

دووەم:بڕگەیەك بە زنجیرەی (3) دەخرێتە سەر ماددەكەو بەم جۆرەی خوارەوە:

_ دایك بە سەرپەرشتیار (وەلی) ئەمر دادەنرێ‌ كە باوك مردبێ‌ یان دیار نەبێ‌ و دایكەكە بەخێوی كردبێ‌ و لەلای بێ‌.

ماددەی شەشەم:

كاركردن بە بڕگەكانی (1,2) ماددەی نۆیەم لە یاسایەكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی ناگرێتەوە:

1- نابێ‌ هیچ خزمێك یان كەسێكی بیانی یەكێك ناچار بكات چ نێر بێ‌ و چ مێ‌ بۆ هاوسەرگیری بەبێ‌ رەزامەندی خۆی و گرێبەندی بەزۆری نادروست دادەنرێ‌,ئەگەر نەچووبێتە پەردەوە و لەگەڵی جووت نەبووبێ و ئەگەر چووبیش ئەوا رادەگیرێ‌.هەروەها كەسێك لە خزمان یا جیا لەوانیش رێگە لە یەكێك بگرێ‌ كە شایستەیی هاوسەرگیرەییە بەپێی حوكمەكانی ئەم یاسایە بۆ هاوسەرگیری.

2- هەر كەسێكی سەرپێچی حوكمەكانی بڕگە(1)ی ئەم ماددەیە بكات بە حەپس كردن بۆ ماوەیەك لە دوو ساڵ كەمتر نەبێ‌ و لە پێنج ساڵیش زیاتر نەبێ‌ سزا دەدرێ‌ ئەگەر لە خزمەكانی پلە یەك بێ‌, بەڵام گەر سەرپێچی كەر لە ئەوان نەبوو ئەوا سزاكەی حەپس كردن دەبێ‌ بۆ ماوەیەك لە سێ‌ ساڵ كەمتر نەبێ‌ یاخود بەندكردنی بۆ ماوەیەك لە دە ساڵ زیاتر نەبێ‌.

ماددەی حەوتەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگەكانی( 2,5) لە ماددەی دەیەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

_ بەیاننامەكە بە راپۆرتێكەوە دەلكێندرێ‌ كە لە لیژنەی پزیشكی تایبەتمەندەوە دەرچووە و پشتگیری تەندروستی هەردوو هاوسەرەكە لە نەخۆشی (كەمی بەرگەگرتن) ی توشبوو و بەرهەڵستی تەندروستی و بە بەڵگەنامەی دیكەش كە یاسا دەیكاتە مەرج.

_ هەر كەسێك گرێبەندی هاوسەرگیری لە دەرەوەی دادگا بكات بە غەرامەیەك سزا دەدرێت كە لە ملیۆنێك دینار كەمتر نەبێ‌ و لە سێ‌ ملیۆن دیناریش زیاتر نەبێ‌ و سزاكەی حەپس كردن دەبێ‌ بۆ ماوەیەك لە سێ‌ ساڵ كەمترنەبێ‌ و لە پێنج ساڵیش زیاتر نەبێ‌ ئەگەر هاوسەرگیرییەكی دیكەی لە ژیانی هاوسەری دا لە دەرەوەی دادگا گرێدا.

ماددەی هەشتەم:

كاركردن بە بڕگە(1) ی ماددەی بیست و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

یەكەم:لاساری (نشوز): بریتیە لە خۆ بەگەورە زانینی یەكێك لە دوو هاوسەرەكە لەسەر ئەوەكەی دیكەیان وەكو ئەم حاڵەتانەی خوارەوە:

1- مێرد ژنەكەی بەجێبێڵێ‌ یاخود ژنەكە ماڵی مێردی بەبێ‌ مۆڵەت و بەبێ‌ رووی شەرعی جێبێڵێ‌.

2- بەخراپی جێبەجێكردنی ئەركی هاوسەرگیری هەر یەك لەدوو هاوسەرەكە یان كەموو كوڕی نواند بە مەبەستی زیان گەیاندن بە هاوسەرەكەی دی.

3- ئامادەنەكردنی ماڵی شەرعی لەلایەن مێردەوە بۆ ژنەكەی بە جۆرێك كە لەگەڵ باری كۆمەڵایەتی و ئابووریدا بگونجێ‌.

4- قەدەغەكردنی مێرد یان ژن بۆ هاتنە ناو ماڵ بەبێ‌ پاساوێكی شەرعی.

دووەم:پێویستە لەسەر دادگا پەلە نەكات لە دەرچواندنی حوكمەكەی بەلاساری یەك لە دوو هاوسەرەكە تاكو بە تەواوی ئاگاداری هۆیەكانی لاساری نەبێ‌ و دەبێ‌ هەموو هەوڵەكانی بە كاربێنێ‌ بۆ نەهێشتنی ئەو هۆیانەی رێگرن لە پێشی.

سێ‌ یەم:لاساری بەهۆیەك لە هۆیەكانی لێك جودابوونەوە دادەنرێ‌ دوای تێپەڕبوونی شەش مانگ لە وەرگرتنی حوكمی لاساری پلەی یەكلاكەرەوە بەم شێوەیەی خوارەوە:-

1_ ئەگەر پیاوەكە خۆی لاسار بوو ئەوا پێویستە نەفەقەی ژنەكەی بە درێژایی ماوەی لاساری بدات و لەباری جودابونەوەشدا,پێویستە مارەیی پاشەكی و نەفەقەی عیددە بدات و قەرەبووی ئەوەی كەوتۆتە سەری بكاتەوە ئەگەر هاتبێتە سەری.

2_ ئەگەر ژنەكە لاسار بوو،ئەوا لە نەفەقە بێبەش دەكرێ‌ و مارەییە پاشەكیەشی ناكەوێ‌ لەحاڵەتی لێك جودابوونەوە لە یەكتری دوای چوونە پەردە(دخول)،ئەگەر هەموو مارەییەكەی وەرگرتبێ‌، دەبێ‌ نیوەی ئەوەی وەری گرتووە بیگێڕێتەوە,بەڵام ئەگەر جودابوونەوەكە بەر لە چوونە پەردەوە بێت،ئەوا مارەییی پاشەكیەكەی ناكەوێ‌ و ناچار دەكرێ‌ ئەوەی وەری گرتووە لە مارەیی پێشەكی بیگەرێنێتەوە.

چوارەم:لێك جودابوونەوە بەپێی حوكمەكانی ئەم ماددەیە بە تەڵاقی (بائین) دادەنرێ‌ لە جۆری (بەینونە)ی بچووك.

ماددەی یازدەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەكانی بیست و نۆیەم و سییەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمانەی خوارەوە جێیان دەگرنەوە:

(ئەگەر مێرد بەبێ‌ نەفەقە ژنەكەی جێهێشت و خۆی بزركرد یان نەهاتەوە,یاخود ون بوو یان بەندكرا,دادوەر حوكمی خۆی دەدات بە دانی نەفەقە لە رۆژی جێهێشتن و سندووقی چاودێری كۆمەڵایەتی نەفەقەی خەمڵێندراو خەرج دەكات).

ماددەی دوازدەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەی سی و سێیەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

(هیچ ملپێكەچكردنێك لەلایەن مێردەوە ناسەپێندرێتە سەر ژن و ژنەكەش نایسەپێنێتە سەر مێردەكەی بۆ هەر كارێك كە پێچەوانەی حوكمەكانی شەریعەت و یاسابێ‌).

ماددەی سێزدەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەی سی و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

یەكەم: تەڵاقدان بریتیە لە هەڵگرتنی پەیوەندی هاوسەرگیری بەشێوەیەكی راشكاو كە شەرع و یاسا دەلالەتی لەسەر دەكەن بەبێ‌ بەستنەوە بە دارشتنێكی سنووردار, یان زمانێكی دیاری كراو بە كەوتنی لەلایەن مێرد یان ژن ئەگەر یەكێكی كردە بریكاری خۆی یان سەرپشك كرابێت یاخود لە دەرەوەبێ‌.

دووەم: گوێ‌ بە وەكالەت نادرێ‌ لە كاتی رێكارەكانی توێژینەوەی كۆمەڵایەتی و تەحكیم و لە كەتنی تەڵاق, ئەگەر بەربەستێك نەبێ‌ لە ئامادەبوونی یەكێك لە دوو هاوسەرەكە.

سێیەم: گوێ‌ بە تەڵاق نادرێ‌ بە ئامادەبوونی دوو شایەدی بە ئامادەبوونی دوو راستگۆ نەبێ‌ لەكاتی كەوتنیدا یان دان پێدانانی لەبەردەم هەردووكیان یان لەبەردەم دادورەدا.

ماددەی چواردەم:

كاركردن بە مادەی سی و پێنجەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

1- تەڵاقی سەرخۆش یان شێت و كەم ئەقڵ و ناچاركراو یان ئەو كەسەی شت لێك جیاناكاتەوە لە ئەنجامی تورەِیی یان كارەساتی كتوپڕ یاخود پیریی یان نەخۆشی ناكەوێ‌.

2- تەڵاقی ئەو نەخۆشە دەكەوێ‌ كە نەخۆشی مەرگێتی یان لە بارێكدا بووە كە ئەگەری لە ناوچوونی زۆربێ‌, ئەگەر لەو نەخۆشیەدا یان لەو حاڵەتەدا مرد, بەمەرجێك هەستی جیاكردنەوەی لە دەست نەدابێت,ژنەكەی دەبێتە میراتگری هەرچەندە تەڵاقەكەش (بائین) بێت.

ماددەی پازدەم:

كاركردن بە جوكمی بڕگەی (2) لە ماددەی سی و حەوتەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

ئەو تەڵاقە ناكەوێ‌ كە بە ژمارە گوتراوە یان بە هێما, مەگەر یەكێك نەبێ‌ و تەڵاقی (موعتەددە)ش ناكەوێ‌.

ماددەی شازدەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگەی (1) لە ماددەی سی و هەشتەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە.

تەڵاق دوو بەشە:

_ گێڕانەوەی (رەجعی): دەشێ‌ مێرد لە كاتی عیددە سەردانی ژنەكەی بكات بێ‌ گرێبەستكردنەوە بە مەرجێك ئارەزووی هەردووكیان لەسەر چاكبووەنەوە بێت.

ماددەی حەڤدەم:

یەكەم: كاركردن بە حوكمی بڕگەكانی (2,3) ی ماددەی سی و نۆیەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ مێرد ناچار دەكرێت گوژمە پارەیەك بۆ ماوەی (3) مانگ لە سندوقێكی تایبەتی چاودێری خێزان دابنێ‌ لەلای دادگا لە كاتی بەرزكردنەوەی داوای تەڵاق.

_ ئەگەر مێرد ژنەكەی تەڵاق دا و لەلای دادگا ساغ بووە وە كە پیاوەكە خەتابارە لە تەڵاق دانی و ژنەكەی لەو بارەیەوە تووشی زیان بوو بوو,ئەوا دادگا حوكم دەدات لەسەر ئەو داوایەی ژنەكە پێشكەشی دەكات, بەوەی كە پیاوەكەی تەڵاقی داوە قەرەبووێكی وای بكاتەوە كە گونجاو بێت لەگەڵ باری دارایی و پلەی خەتا و توندوتیژیەكەیدا و تێكڕا تەخمین دەكرێ‌ بە مەرجێك كەمتر نەبێ‌ لە نەفەقەی سێ‌ ساڵ و زیاتریش نەبێ‌ لە پێنج ساڵ جگە لەو مافانەی دیكەی كە سەلمێنراون.

دووەم: بڕگەیەك بە زنجیرەی (4) دەخرێتە سەر ماددەكە بەم جۆرەی خوارەوە:

_ حكومەتی هەرێم چاودێری ژنی تەڵاقدراو كە هیچ دەستكەوتێكی كە هیچ دەسكەوتێكی نەبێ‌ دەخاتە ئەستۆی خۆی و پارەیەكی مانگانەی لەلایەن چاودێری كۆمەڵایەتی بۆ تەرخان دەكرێ‌, تاكو دەرفەتێكی كاركردنی بۆ دەرەخسێ‌, یاخود شوو دەكاتەوە.

ماددەی هەژدەم:

كاركردن بە بڕگەی (5) ی ماددەی چلەمین لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

1- ئەگەر مێردەكەی بەند كرا بە سزایەك ئازادی موقەییەد بكات بۆ ماوەی (3) ساڵ و زیاتر, دوای ساڵێك لە جێبەجێ‌ كردنی, هەرچەندە دەرامەتی هەبێ‌ و خەرجی بكات.

2- ئەگەر مێرد ژنەكەی بۆ ساڵێك و زیاتر بەبێ‌ پاساوی رەوا بەجێهێشت و هەرچەندە مێردەكە شوێنی نیشتەجێبووونی دیاربێ‌ و دەرامەتی وای هەبێ‌ لێی خەرج بكات.

دووەم: كاركردن بە حوكمی بڕگەی (سێیەم) لە ماددەی چل و سێیەم لە یاساكەدا لە هەرێمی كوردستان رادەگیرێ‌.

ماددەی بیستەم:

كاركردن بە حوكمی مادەی چل و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

(دەشێ‌ هۆیەكانی لێك جوودابوونەوە و هەڵوەشاندنەوەی گرێبەندی هاوسەرگیری بە هەموو هۆیەكانی سەلماندن و لەوانەش ئەو شایەدییانەی كە گوێیان لێگیراوە,ئەگەر بە تەواوتر هاتبێ‌ و ئەمەش دادگا دیاری دەكات,بەدەر لەو حاڵەتانەی كە یاسا دیاریكراوەكانی سەلماندنیانی دەستنیشانكردووە.

ماددەی بیست و یەكەم:

كاركردن بە بڕگەكانی (1,3) لە ماددەی چل و شەشەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ لابردنی كۆتی هاوسەرگیری (خولع) بە دەربڕینی (خولع) ە یاخود بەوەی كە ماناكەی دەبەخشێ‌,بەرامبەر قەرەبوو كردنەوەیەك زیاتر نەبێ‌ لەوەی وەریگرتووە لە مارەیی دیاریكراو و مەرجیش نییە مێردەكە بەو (خولع) ە رازی بێ‌ ئەگەر دەركەوت بۆ دادوەر لە رێگەی تەحكیمەوە كە ژنەكە ناتوانێ‌ لەگەڵیدا بژی.

ماددەی بیست و دووەم:

كاركردن بە ماددەی پەنجایەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

(دەبێ‌ نەفەقەی عیددە بۆ ژنە تەڵاقدراوەكە لەسەر مێردە زیندووەكەی بێ‌ و هیچ نەفەقەیەك بە ناوی عیددەی مردن نادرێت).

ماددەی بیست و سێیەم:

كاركردن بە ماددەی پەنجاو هەشتەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

نەفەقەی هەر مرۆڤێك لە ماڵی خۆیەتی تەنیا ژن نەفەقەكەی لەسەر مێردیێتی لە كاتی گرێبەندی تەواودا.

ماددەی بیست و چوارەم:

كاركردن بە ماددەی حەفتا و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

1- ئەگەر رۆڵەی رۆڵە لەگەڵ رۆڵەدا كۆبوونەوە یاخود رۆڵەی رۆڵەی رۆڵە لەگەڵ رۆڵەی رۆڵەدا كۆبوونەوە و ئەگەر هاتنە خوارەوەش جێی باوكی كۆچكردوویان یان دایكی كۆچكردوویان دەگرنەوە و ئەوەی دەیانكەوێ‌ لە میرات بۆیان دێتە خوار هەرچەندە لە ژیانیش دامابێ‌,بە مەرجێك لە سێیەكی میراتەكە زیاتر نەبێ‌,ئەگەر میراتیان نەگرت و باپیر یان داپیر ئەوەی دەیان كەوێ‌ پێیان نەدان و ئەگەر كەمتریان پێدان لە وەسیەتی واجیب بۆیان تەواو دەكرێ‌.

2- حوكمەكانی وەسیەتی واجیب رۆڵەكانی برا و خوشكانیش دەگرێتەوە جا ئەگەر نێر بن یاخود مێ‌ و ئەگەر هاتنە خوارەوەش و بۆ هەردوو هاوسەریش دێتە خوار ئەگەر ژنەكە ئەهلی كیتاب بێ‌.

3- خاوەن میرات لە سەردەمی ژیانیدا بۆی هەیە ماڵەكەی خۆی بەسەر میراتگرانی نێر و مێ‌ بە یەكسانی دابەش بكات,یاخود ئەمە رابسپێرێ‌ بە مەرجێك لە سێ‌ یەكی میراتەكە زیاتر نەبێ‌ و بە رەزامەندیی ئەوانی تر بێ‌ ئەگەر لە سێیەك پتر بوو.

4- خاوەن میرات بۆی هەیە رابسپێرێ‌ پتر نەبێ‌ لە سێیەكی میراتەكەی بدات بە میراتگرێك.

5- ئەگەر وەسیەتی ئەرك (واجیب) ناكۆك بوو لەگەڵ وەسیەتی هەڵبژێردراو (ئیختیاری) ئەوەی یەكەمیان پێش هی دووەمیان دەخرێ‌.

ماددەی بیست و پێنجەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگە (1) لە مادەی نەوەد و یەكەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و وە ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

_ مێرد لەگەڵ لقی میراتگری ژنەكەی چواریەكی دەكەوێ‌ و ئەگەر نەیبێ‌ ئەوا نیوەی دەكەوێ‌.بەڵام ژن لەگەڵ بوونی لقی میراتگر ئەوا هەشت یەك دەگرێ‌ و لەكاتی نەبوونیشی ئەوا چواریەك دەگرێ‌ دوایی دەرهێنانی بەشەكەی خۆی كە بەشداریی كردووە لە پێكەوە نانی جێ‌ ماوەكە (التركە)(میراتەكە) دا.

ماددەی بیست و شەشەم:

كار بەهیچ دەقێكی یاسایی یا بڕیارێك ناكرێت ئەگەر لەگەڵ حوكمەكانی ئەم یاسایە ناكۆك بێ‌.

ماددەی بیست و حەوتەم:

لەسەر ئەنجومەنی وەزیران و لایەنی پەیوەندیدارەكان حوكمەكانی ئەم یاسایە جێبەجێ‌ بكەن.

ماددەی بیست و هەشتەم:

ئەم یاسایە لە رۆژی بڵاوكردنەوەی لە رۆژنامەی فەرمی (وەقائیعی كوردستان) جێبەجێ‌ دەكرێ‌.

 

 

 

یاسای باری كەسیەتی

یاسای ژمارە (15)ی ساڵی 2008 یاسای هەمواركردنی جێ‌ بەجێ‌ كردنی یاسای باری كەسیەتی ژمارە (188) ی ساڵی (1959)ی هەمواركراو لە هەرێمی كوردستان-عیراق

 

ماددەی یەكەم:

یەكەم:كاركردن بە بڕگە (1) لە ماددەی (سێیەم) لە یاسای ژمارە (188) ی ساڵی 1959 ی هەمواركراو،لە هەرێمی كوردستان-عیراق رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

1- هاوسەرگیری گرێبەندێكی ئارەزوومەندانەیە لە نێوان ژن و پیاودا كە بەهۆیەوە هەر یەك بۆ ئەوەكەی دی بەپێی شەرع حەڵاڵ دەبێ‌ و مەبەست لێی پێكهێنانی خێزانە لەسەر بنچینەی خۆشەویستی و بەزەیی و بەرپرسیارێتی هاوبەش بەپێی حوكمەكانی ئەم یاسایە.

دووەم: كاركردن بە بڕگەكانی(4,5,6,7)ی رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

نابێ‌ هاوسەرگیری لەگەڵ ژنێك پتر بكرێت مەگەر بە رێگە پێنەدانی دادوەر نەبێ‌.

دەبێ‌ رێگەدانیش ئەم مەرجانەی خوارەوەی تێدا بێت:

أ-لە بەردەم دادگا رەزامەندی هاوسەری یەكەم لەسەر ژنهێنانی دووەمی مێردەكەی وەربگیرێ‌.

ب- تووشبوونی ژنەكە بە نەخۆشیەكی درێژخایەنی سەلمێنراو كە رێگە لەكاری سەرجێی ژن و مێردایەتی بگرێ‌ و ئومێدی چاكبوونەوەی نەبێ‌,یاخود نەزۆك بێ‌.كە بە راپۆرتی لیژنەی تایبەتی پزیشكی سەلمێنرابێ‌.

ج- ئەو پیاوەی ژنی دووەم دێنێ‌ توانای دارایی وای هەبێ‌ كە بەشی بەڕێوەبردنی پتر لە ژنێك بكات و ئەمەش دەبێ‌ بە بەڵگەنامەی فەرمی بسەلمێنرێ‌ و لەكاتی رێكاری گرێبەندی هاوسەرگیریەكەدا پێشكەش بە دادگای بكات.

د- دەبێ‌ مێردەكە لە بەردەم دادگا بەڵێننامەیەك بە نوسین بەر لە گرێبەندیی هاوسەرگیری پێشكەش بكات بە بەدیهێنانی دادپەروەری و یەكسانی لە نێوان هەر دوو هاوسەرەكەی لە چوونەسەر جێی هاوسەری و پەیوەندییەكانی دیكەی هاوسەرگیری لەرووی (ماددی و مەعنەوی)یەوە.

ه-نابێ‌ ژنەكە ئەو مەرجەی لە گرێبەندی هاوسەرگیری دانابێ‌،كە هەوێی بەسەر نەیەت.

و- هەر كەسێكی گرێبەندی هاوسەرگیری بۆ زیاتر لە ژنێك بە پێچەوانەی هەر یەك لە برگەكانی (أ,ب,ح,د,ه) لە (دووەم)ی ئەم ماددەیە كرد,بە حەپس كردن بۆ ماوەیەك لە شەش مانگ كەمتر و لە ساڵێكیش زیاتر نەبێ‌ بە غەرامەیەكی دە ملیۆن دیناریش سزا دەدرێ‌.

ز- نابێ‌ دادوەر جێبەجێ‌ كردنی ئەو سزایانە كە لە بڕگەی (و) دا هاتوون رابگرێ‌.

ماددەی دووەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەی پێنجەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

شایستەیی لە گرێبەندی هاوسەرگیری بە بوونی ئەو مەرجانەی دێتەدی, كە پێویستە لە هاو گرێبەندەكان هەبن یان لەوانەی جێیان دەگرنەوە بە پێی حوكمەكانی ئەم یاسایە.

ماددەی سێ‌ یەم:

یەكەم: كاركردن بە بەندی/د لە بڕگەی (1)ی ماددەی شەشەم رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ شایەدی دانی دوو شایەد كە شایستەیی یاساییان هەبێ‌ بۆ گرێبەندی هاوسەرگیرییەكە لێرەدا ژن و پیاو یەكسانن.

دووەم: بڕگەیەك بە زنجیرە(5) دەخرێتە سەر ماددەكە بەم شێوەیەی خوارەوە:

_ هاوسەرەكە بۆی هەیە لە كاتی گرێبەندی هاوسەرگیریدا مێردەكەی مافی ئەوەی بداتێ‌ كە بۆی هەبێ‌ تەڵاقی بەدەست بێ‌.

ماددەی چوارەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگە (2) لە ماددەی حەوتەم لەم یاسایەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ دادوەر بۆی هەیە رێگە بدات بە یەك لە دوو هاوسەرەكان گەر نەخۆشی ئەقڵی هەبێ‌ هاوسەرگیری بكات ئەگەر بە راپۆرتی لیژنەی پزیشكی تایبەتمەند دەركەوت هاوسەرگیرییەكەی زیان بە كۆمەڵگا ناگەیەنێ‌ و لە بەرژەوەندی خۆیەتی بە مەرجێك هاوسەرەكەی دیكەی بە روونی بە نوسین رازی بێ‌ لە كاتی گرێبەندیی هاوسەرگیرییەكەیدا.

ماددەی پێنجەم:

یەكەم: كاركردن بە حوكمی بڕگە(1) لە ماددەی هەشتەمی ئەم یاسایە رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

_ هەر كەسێك شازدە ساڵی تەمەنی تەواو كرد و داوای هاوسەرگیری كرد,دادوەر بۆی هەیە رێگەی پێ‌ بدات,ئەگەر دەركەوت شایستەیی و توانای هەیە و ئەمەش دوای رەزامەندیی سەرپەرشتیار (وەلی)ی شەرعی دەبێ‌ و ئەگەر سەرپەرشتیار رێگربوو,ئەوا دادوەر داوای لێدەكات لە ماەیەكی دیاریكراودا قایل بێت,ئەگەر رەخنەی نەگرت یان رەخنەكەی شیاوی ئەوە نەبوو گوێی پێ بدرێ‌,ئەوا دادوەر رێگەی ئەو هاوسەرگیرییە دەدات.

دووەم:بڕگەیەك بە زنجیرەی (3) دەخرێتە سەر ماددەكەو بەم جۆرەی خوارەوە:

_ دایك بە سەرپەرشتیار (وەلی) ئەمر دادەنرێ‌ كە باوك مردبێ‌ یان دیار نەبێ‌ و دایكەكە بەخێوی كردبێ‌ و لەلای بێ‌.

ماددەی شەشەم:

كاركردن بە بڕگەكانی (1,2) ماددەی نۆیەم لە یاسایەكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی ناگرێتەوە:

1- نابێ‌ هیچ خزمێك یان كەسێكی بیانی یەكێك ناچار بكات چ نێر بێ‌ و چ مێ‌ بۆ هاوسەرگیری بەبێ‌ رەزامەندی خۆی و گرێبەندی بەزۆری نادروست دادەنرێ‌,ئەگەر نەچووبێتە پەردەوە و لەگەڵی جووت نەبووبێ و ئەگەر چووبیش ئەوا رادەگیرێ‌.هەروەها كەسێك لە خزمان یا جیا لەوانیش رێگە لە یەكێك بگرێ‌ كە شایستەیی هاوسەرگیرەییە بەپێی حوكمەكانی ئەم یاسایە بۆ هاوسەرگیری.

2- هەر كەسێكی سەرپێچی حوكمەكانی بڕگە(1)ی ئەم ماددەیە بكات بە حەپس كردن بۆ ماوەیەك لە دوو ساڵ كەمتر نەبێ‌ و لە پێنج ساڵیش زیاتر نەبێ‌ سزا دەدرێ‌ ئەگەر لە خزمەكانی پلە یەك بێ‌, بەڵام گەر سەرپێچی كەر لە ئەوان نەبوو ئەوا سزاكەی حەپس كردن دەبێ‌ بۆ ماوەیەك لە سێ‌ ساڵ كەمتر نەبێ‌ یاخود بەندكردنی بۆ ماوەیەك لە دە ساڵ زیاتر نەبێ‌.

ماددەی حەوتەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگەكانی( 2,5) لە ماددەی دەیەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

_ بەیاننامەكە بە راپۆرتێكەوە دەلكێندرێ‌ كە لە لیژنەی پزیشكی تایبەتمەندەوە دەرچووە و پشتگیری تەندروستی هەردوو هاوسەرەكە لە نەخۆشی (كەمی بەرگەگرتن) ی توشبوو و بەرهەڵستی تەندروستی و بە بەڵگەنامەی دیكەش كە یاسا دەیكاتە مەرج.

_ هەر كەسێك گرێبەندی هاوسەرگیری لە دەرەوەی دادگا بكات بە غەرامەیەك سزا دەدرێت كە لە ملیۆنێك دینار كەمتر نەبێ‌ و لە سێ‌ ملیۆن دیناریش زیاتر نەبێ‌ و سزاكەی حەپس كردن دەبێ‌ بۆ ماوەیەك لە سێ‌ ساڵ كەمترنەبێ‌ و لە پێنج ساڵیش زیاتر نەبێ‌ ئەگەر هاوسەرگیرییەكی دیكەی لە ژیانی هاوسەری دا لە دەرەوەی دادگا گرێدا.

ماددەی هەشتەم:

كاركردن بە بڕگە(1) ی ماددەی بیست و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

یەكەم:لاساری (نشوز): بریتیە لە خۆ بەگەورە زانینی یەكێك لە دوو هاوسەرەكە لەسەر ئەوەكەی دیكەیان وەكو ئەم حاڵەتانەی خوارەوە:

1- مێرد ژنەكەی بەجێبێڵێ‌ یاخود ژنەكە ماڵی مێردی بەبێ‌ مۆڵەت و بەبێ‌ رووی شەرعی جێبێڵێ‌.

2- بەخراپی جێبەجێكردنی ئەركی هاوسەرگیری هەر یەك لەدوو هاوسەرەكە یان كەموو كوڕی نواند بە مەبەستی زیان گەیاندن بە هاوسەرەكەی دی.

3- ئامادەنەكردنی ماڵی شەرعی لەلایەن مێردەوە بۆ ژنەكەی بە جۆرێك كە لەگەڵ باری كۆمەڵایەتی و ئابووریدا بگونجێ‌.

4- قەدەغەكردنی مێرد یان ژن بۆ هاتنە ناو ماڵ بەبێ‌ پاساوێكی شەرعی.

دووەم:پێویستە لەسەر دادگا پەلە نەكات لە دەرچواندنی حوكمەكەی بەلاساری یەك لە دوو هاوسەرەكە تاكو بە تەواوی ئاگاداری هۆیەكانی لاساری نەبێ‌ و دەبێ‌ هەموو هەوڵەكانی بە كاربێنێ‌ بۆ نەهێشتنی ئەو هۆیانەی رێگرن لە پێشی.

سێ‌ یەم:لاساری بەهۆیەك لە هۆیەكانی لێك جودابوونەوە دادەنرێ‌ دوای تێپەڕبوونی شەش مانگ لە وەرگرتنی حوكمی لاساری پلەی یەكلاكەرەوە بەم شێوەیەی خوارەوە:-

1_ ئەگەر پیاوەكە خۆی لاسار بوو ئەوا پێویستە نەفەقەی ژنەكەی بە درێژایی ماوەی لاساری بدات و لەباری جودابونەوەشدا,پێویستە مارەیی پاشەكی و نەفەقەی عیددە بدات و قەرەبووی ئەوەی كەوتۆتە سەری بكاتەوە ئەگەر هاتبێتە سەری.

2_ ئەگەر ژنەكە لاسار بوو،ئەوا لە نەفەقە بێبەش دەكرێ‌ و مارەییە پاشەكیەشی ناكەوێ‌ لەحاڵەتی لێك جودابوونەوە لە یەكتری دوای چوونە پەردە(دخول)،ئەگەر هەموو مارەییەكەی وەرگرتبێ‌، دەبێ‌ نیوەی ئەوەی وەری گرتووە بیگێڕێتەوە,بەڵام ئەگەر جودابوونەوەكە بەر لە چوونە پەردەوە بێت،ئەوا مارەییی پاشەكیەكەی ناكەوێ‌ و ناچار دەكرێ‌ ئەوەی وەری گرتووە لە مارەیی پێشەكی بیگەرێنێتەوە.

چوارەم:لێك جودابوونەوە بەپێی حوكمەكانی ئەم ماددەیە بە تەڵاقی (بائین) دادەنرێ‌ لە جۆری (بەینونە)ی بچووك.

ماددەی یازدەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەكانی بیست و نۆیەم و سییەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمانەی خوارەوە جێیان دەگرنەوە:

(ئەگەر مێرد بەبێ‌ نەفەقە ژنەكەی جێهێشت و خۆی بزركرد یان نەهاتەوە,یاخود ون بوو یان بەندكرا,دادوەر حوكمی خۆی دەدات بە دانی نەفەقە لە رۆژی جێهێشتن و سندووقی چاودێری كۆمەڵایەتی نەفەقەی خەمڵێندراو خەرج دەكات).

ماددەی دوازدەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەی سی و سێیەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

(هیچ ملپێكەچكردنێك لەلایەن مێردەوە ناسەپێندرێتە سەر ژن و ژنەكەش نایسەپێنێتە سەر مێردەكەی بۆ هەر كارێك كە پێچەوانەی حوكمەكانی شەریعەت و یاسابێ‌).

ماددەی سێزدەم:

كاركردن بە حوكمی ماددەی سی و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

یەكەم: تەڵاقدان بریتیە لە هەڵگرتنی پەیوەندی هاوسەرگیری بەشێوەیەكی راشكاو كە شەرع و یاسا دەلالەتی لەسەر دەكەن بەبێ‌ بەستنەوە بە دارشتنێكی سنووردار, یان زمانێكی دیاری كراو بە كەوتنی لەلایەن مێرد یان ژن ئەگەر یەكێكی كردە بریكاری خۆی یان سەرپشك كرابێت یاخود لە دەرەوەبێ‌.

دووەم: گوێ‌ بە وەكالەت نادرێ‌ لە كاتی رێكارەكانی توێژینەوەی كۆمەڵایەتی و تەحكیم و لە كەتنی تەڵاق, ئەگەر بەربەستێك نەبێ‌ لە ئامادەبوونی یەكێك لە دوو هاوسەرەكە.

سێیەم: گوێ‌ بە تەڵاق نادرێ‌ بە ئامادەبوونی دوو شایەدی بە ئامادەبوونی دوو راستگۆ نەبێ‌ لەكاتی كەوتنیدا یان دان پێدانانی لەبەردەم هەردووكیان یان لەبەردەم دادورەدا.

ماددەی چواردەم:

كاركردن بە مادەی سی و پێنجەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

1- تەڵاقی سەرخۆش یان شێت و كەم ئەقڵ و ناچاركراو یان ئەو كەسەی شت لێك جیاناكاتەوە لە ئەنجامی تورەِیی یان كارەساتی كتوپڕ یاخود پیریی یان نەخۆشی ناكەوێ‌.

2- تەڵاقی ئەو نەخۆشە دەكەوێ‌ كە نەخۆشی مەرگێتی یان لە بارێكدا بووە كە ئەگەری لە ناوچوونی زۆربێ‌, ئەگەر لەو نەخۆشیەدا یان لەو حاڵەتەدا مرد, بەمەرجێك هەستی جیاكردنەوەی لە دەست نەدابێت,ژنەكەی دەبێتە میراتگری هەرچەندە تەڵاقەكەش (بائین) بێت.

ماددەی پازدەم:

كاركردن بە جوكمی بڕگەی (2) لە ماددەی سی و حەوتەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

ئەو تەڵاقە ناكەوێ‌ كە بە ژمارە گوتراوە یان بە هێما, مەگەر یەكێك نەبێ‌ و تەڵاقی (موعتەددە)ش ناكەوێ‌.

ماددەی شازدەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگەی (1) لە ماددەی سی و هەشتەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە.

تەڵاق دوو بەشە:

_ گێڕانەوەی (رەجعی): دەشێ‌ مێرد لە كاتی عیددە سەردانی ژنەكەی بكات بێ‌ گرێبەستكردنەوە بە مەرجێك ئارەزووی هەردووكیان لەسەر چاكبووەنەوە بێت.

ماددەی حەڤدەم:

یەكەم: كاركردن بە حوكمی بڕگەكانی (2,3) ی ماددەی سی و نۆیەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ مێرد ناچار دەكرێت گوژمە پارەیەك بۆ ماوەی (3) مانگ لە سندوقێكی تایبەتی چاودێری خێزان دابنێ‌ لەلای دادگا لە كاتی بەرزكردنەوەی داوای تەڵاق.

_ ئەگەر مێرد ژنەكەی تەڵاق دا و لەلای دادگا ساغ بووە وە كە پیاوەكە خەتابارە لە تەڵاق دانی و ژنەكەی لەو بارەیەوە تووشی زیان بوو بوو,ئەوا دادگا حوكم دەدات لەسەر ئەو داوایەی ژنەكە پێشكەشی دەكات, بەوەی كە پیاوەكەی تەڵاقی داوە قەرەبووێكی وای بكاتەوە كە گونجاو بێت لەگەڵ باری دارایی و پلەی خەتا و توندوتیژیەكەیدا و تێكڕا تەخمین دەكرێ‌ بە مەرجێك كەمتر نەبێ‌ لە نەفەقەی سێ‌ ساڵ و زیاتریش نەبێ‌ لە پێنج ساڵ جگە لەو مافانەی دیكەی كە سەلمێنراون.

دووەم: بڕگەیەك بە زنجیرەی (4) دەخرێتە سەر ماددەكە بەم جۆرەی خوارەوە:

_ حكومەتی هەرێم چاودێری ژنی تەڵاقدراو كە هیچ دەستكەوتێكی كە هیچ دەسكەوتێكی نەبێ‌ دەخاتە ئەستۆی خۆی و پارەیەكی مانگانەی لەلایەن چاودێری كۆمەڵایەتی بۆ تەرخان دەكرێ‌, تاكو دەرفەتێكی كاركردنی بۆ دەرەخسێ‌, یاخود شوو دەكاتەوە.

ماددەی هەژدەم:

كاركردن بە بڕگەی (5) ی ماددەی چلەمین لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

1- ئەگەر مێردەكەی بەند كرا بە سزایەك ئازادی موقەییەد بكات بۆ ماوەی (3) ساڵ و زیاتر, دوای ساڵێك لە جێبەجێ‌ كردنی, هەرچەندە دەرامەتی هەبێ‌ و خەرجی بكات.

2- ئەگەر مێرد ژنەكەی بۆ ساڵێك و زیاتر بەبێ‌ پاساوی رەوا بەجێهێشت و هەرچەندە مێردەكە شوێنی نیشتەجێبووونی دیاربێ‌ و دەرامەتی وای هەبێ‌ لێی خەرج بكات.

دووەم: كاركردن بە حوكمی بڕگەی (سێیەم) لە ماددەی چل و سێیەم لە یاساكەدا لە هەرێمی كوردستان رادەگیرێ‌.

ماددەی بیستەم:

كاركردن بە حوكمی مادەی چل و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

(دەشێ‌ هۆیەكانی لێك جوودابوونەوە و هەڵوەشاندنەوەی گرێبەندی هاوسەرگیری بە هەموو هۆیەكانی سەلماندن و لەوانەش ئەو شایەدییانەی كە گوێیان لێگیراوە,ئەگەر بە تەواوتر هاتبێ‌ و ئەمەش دادگا دیاری دەكات,بەدەر لەو حاڵەتانەی كە یاسا دیاریكراوەكانی سەلماندنیانی دەستنیشانكردووە.

ماددەی بیست و یەكەم:

كاركردن بە بڕگەكانی (1,3) لە ماددەی چل و شەشەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

_ لابردنی كۆتی هاوسەرگیری (خولع) بە دەربڕینی (خولع) ە یاخود بەوەی كە ماناكەی دەبەخشێ‌,بەرامبەر قەرەبوو كردنەوەیەك زیاتر نەبێ‌ لەوەی وەریگرتووە لە مارەیی دیاریكراو و مەرجیش نییە مێردەكە بەو (خولع) ە رازی بێ‌ ئەگەر دەركەوت بۆ دادوەر لە رێگەی تەحكیمەوە كە ژنەكە ناتوانێ‌ لەگەڵیدا بژی.

ماددەی بیست و دووەم:

كاركردن بە ماددەی پەنجایەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

(دەبێ‌ نەفەقەی عیددە بۆ ژنە تەڵاقدراوەكە لەسەر مێردە زیندووەكەی بێ‌ و هیچ نەفەقەیەك بە ناوی عیددەی مردن نادرێت).

ماددەی بیست و سێیەم:

كاركردن بە ماددەی پەنجاو هەشتەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

نەفەقەی هەر مرۆڤێك لە ماڵی خۆیەتی تەنیا ژن نەفەقەكەی لەسەر مێردیێتی لە كاتی گرێبەندی تەواودا.

ماددەی بیست و چوارەم:

كاركردن بە ماددەی حەفتا و چوارەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:

1- ئەگەر رۆڵەی رۆڵە لەگەڵ رۆڵەدا كۆبوونەوە یاخود رۆڵەی رۆڵەی رۆڵە لەگەڵ رۆڵەی رۆڵەدا كۆبوونەوە و ئەگەر هاتنە خوارەوەش جێی باوكی كۆچكردوویان یان دایكی كۆچكردوویان دەگرنەوە و ئەوەی دەیانكەوێ‌ لە میرات بۆیان دێتە خوار هەرچەندە لە ژیانیش دامابێ‌,بە مەرجێك لە سێیەكی میراتەكە زیاتر نەبێ‌,ئەگەر میراتیان نەگرت و باپیر یان داپیر ئەوەی دەیان كەوێ‌ پێیان نەدان و ئەگەر كەمتریان پێدان لە وەسیەتی واجیب بۆیان تەواو دەكرێ‌.

2- حوكمەكانی وەسیەتی واجیب رۆڵەكانی برا و خوشكانیش دەگرێتەوە جا ئەگەر نێر بن یاخود مێ‌ و ئەگەر هاتنە خوارەوەش و بۆ هەردوو هاوسەریش دێتە خوار ئەگەر ژنەكە ئەهلی كیتاب بێ‌.

3- خاوەن میرات لە سەردەمی ژیانیدا بۆی هەیە ماڵەكەی خۆی بەسەر میراتگرانی نێر و مێ‌ بە یەكسانی دابەش بكات,یاخود ئەمە رابسپێرێ‌ بە مەرجێك لە سێ‌ یەكی میراتەكە زیاتر نەبێ‌ و بە رەزامەندیی ئەوانی تر بێ‌ ئەگەر لە سێیەك پتر بوو.

4- خاوەن میرات بۆی هەیە رابسپێرێ‌ پتر نەبێ‌ لە سێیەكی میراتەكەی بدات بە میراتگرێك.

5- ئەگەر وەسیەتی ئەرك (واجیب) ناكۆك بوو لەگەڵ وەسیەتی هەڵبژێردراو (ئیختیاری) ئەوەی یەكەمیان پێش هی دووەمیان دەخرێ‌.

ماددەی بیست و پێنجەم:

كاركردن بە حوكمی بڕگە (1) لە مادەی نەوەد و یەكەم لە یاساكەدا رادەگیرێ‌ و وە ئەمەی خوارەوە جێی دەگرێتەوە:-

_ مێرد لەگەڵ لقی میراتگری ژنەكەی چواریەكی دەكەوێ‌ و ئەگەر نەیبێ‌ ئەوا نیوەی دەكەوێ‌.بەڵام ژن لەگەڵ بوونی لقی میراتگر ئەوا هەشت یەك دەگرێ‌ و لەكاتی نەبوونیشی ئەوا چواریەك دەگرێ‌ دوایی دەرهێنانی بەشەكەی خۆی كە بەشداریی كردووە لە پێكەوە نانی جێ‌ ماوەكە (التركە)(میراتەكە) دا.

ماددەی بیست و شەشەم:

كار بەهیچ دەقێكی یاسایی یا بڕیارێك ناكرێت ئەگەر لەگەڵ حوكمەكانی ئەم یاسایە ناكۆك بێ‌.

ماددەی بیست و حەوتەم:

لەسەر ئەنجومەنی وەزیران و لایەنی پەیوەندیدارەكان حوكمەكانی ئەم یاسایە جێبەجێ‌ بكەن.

ماددەی بیست و هەشتەم:

ئەم یاسایە لە رۆژی بڵاوكردنەوەی لە رۆژنامەی فەرمی (وەقائیعی كوردستان) جێبەجێ‌ دەكرێ‌.

 

 

 

 

یه‌كێتیی ئافره‌تای كوردستان

Email:

به‌ڕێوبه‌ره‌ی ماڵپه‌ڕ

نه‌سرین حه‌سه‌ن